فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

رودخانه‌ها به‌عنوان عناصر کلیدی در پایداری اکولوژیکی و توسعه شهری، تحت تأثیر مداخلات انسانی دچار تغییرات هیدروژئومورفولوژیکی گسترده‌ای شده‌اند. پژوهش حاضر با هدف ارزیابی کیفیت هیدروژئومورفولوژیکی رودخانه الوند در محدوده شهری سرپل‌ذهاب، از شاخص IHG بهره گرفته است. این شاخص با تمرکز بر سه مؤلفه عملکردی، مورفولوژی کانال و پوشش گیاهی حاشیه‌ای، امکان تحلیل جامع تأثیرات آنتروپوژنیک را فراهم می‌سازد. داده‌های پژوهش شامل نقشه‌های توپوگرافی و زمین‌شناسی، تصاویر ماهواره‌ای، فایل‌های مکانی و مشاهدات میدانی بوده که با استفاده از نرم‌افزار ArcGIS تحلیل شدند. محدوده مورد مطالعه به طول ۸ کیلومتر به هفت بازه طولی تقسیم گردید و برای هر بازه، امتیاز شاخص IHG محاسبه و در پنج کلاس کیفی طبقه‌بندی شد.نتایج نشان داد که کیفیت هیدروژئومورفولوژیکی رودخانه در بازه‌های خارج از محدوده شهری (۱ و ۷) در سطح «خیلی خوب» قرار دارد، در حالی‌که بازه‌های مرکزی شهری (۳ و ۴) به‌دلیل شدت مداخلات انسانی، در کلاس «خیلی بد» ارزیابی شدند. بازه‌های میانی و حاشیه‌ای نیز وضعیت بینابینی داشته و پتانسیل بازسازی اکولوژیکی را نشان دادند. تحلیل تطبیقی با مطالعات داخلی و بین‌المللی، بر نقش شاخص‌های چندبعدی مانند IHG و RRI در پایش و مدیریت رودخانه‌ها تأکید دارد. یافته‌ها بیانگر آن است که فاصله از مرکز شهری، شدت مداخلات انسانی، و حفظ ساختار طبیعی رودخانه، عوامل تعیین‌کننده در کیفیت اکولوژیکی و ژئومورفولوژیکی هستند. در مجموع، استفاده از شاخص IHG در ارزیابی رودخانه‌های شهری، ابزاری مؤثر برای شناسایی بازه‌های آسیب‌پذیر، تدوین راهبردهای حفاظتی، و ارتقاء تاب‌آوری زیست‌محیطی محسوب می‌شود. این پژوهش با ارائه الگویی فرآیندمحور، زمینه‌ساز مدیریت پایدار رودخانه الوند و سایر رودخانه‌های شهری ایران خواهد بود.