تحلیل فضایی–زمانی توسعه شهری بیرجند و ارتباط آن با عوامل ژئومورفولوژیک با استفاده از SVM و شاخص UEII
نویسندگان
1 گروه آموزش جغرافیا، دانشگاه فرهنگیان، صندوق پستی889-14665، تهران، ایران
2 گروه آموزش جغرافیا، دانشگاه فرهنگیان، صندوق پستی889-14665، تهران، ایران
3 گروه آموزش جغرافیا، دانشگاه فرهنگیان، صندوق پستی889-14665، تهران، ایران
4 گروه آموزش جغرافیا، دانشگاه فرهنگیان، صندوق پستی889-14665، تهران، ایران
doi
10.22034/gmpj.2026.568644.1595چکیده
گسترش فیزیکی شهرها بهویژه در مناطق خشک و نیمهخشک پیامدهای محیطی و برنامهریزی مهمی دارد؛ شناخت نقش عوامل طبیعی در جهت و شدت این گسترش برای برنامهریزی پایدار ضروری است. پژوهش حاضر تأثیر مجموعهای از متغیرهای ژئومورفولوژیک بر گسترش شهری شهر بیرجند را در بازههای زمانی پنجگانه ۲۰۰۰، ۲۰۱۰، ۲۰۱۵، ۲۰۲۰ و ۲۰۲4 بررسی میکند. روش اجرا شامل پردازش تصاویر لندست با طبقهبندی مبتنی بر شئ (SVM) برای استخراج لایه انسانساخت، تقسیمبندی فضایی شهر به هشت قطاع جهتمحور و محاسبه شاخص شدت گسترش شهری (UEII) برای هر قطاع بود. سپس مقادیر UEII و متغیرهای طبیعی نظیر ارتفاع، شیب، جهت شیب، انحناء، TPI، فاصله از رودخانه، فاصله از گسل و سازندهای زمینشناسی از نقاط نمونهبرداری استخراج و روابط کمی با آزمونهای همبستگی پیرسون مورد سنجش قرار گرفت. مقایسه نتایج با مطالعات مشابه نشاندهنده تناسب روششناسی است و امکان تعمیم نسبی الگوهای طبیعی شهری را در شرایط اقلیمی مشابه فراهم میکند.یافتهها نشان داد که ارتفاع بیشترین همبستگی مثبت پایدار را با UEII داشته، فاصله از گسل و سازند زمینشناسی همبستگیهای منفی و قابلتوجهی نشان دادند، و در سطح قطاعی سهم مطلق توسعه عمدتاً در جهتهای جنوب و جنوبشرقی متمرکز بود. روند زمانی میانگین قدرمطلق همبستگیها تا حوالی ۲۰۱۵–۲۰۲۰ تقویت و پس از ۲۰۲۰ کاهش یافت که گویای ورود پررنگتر عوامل انسانی و سیاستی در شکلدهی توسعه اخیر است.نتایج تحقیق حاضر این امکان را فراهم میسازد که مناطق ایمن و پرخطر شناسایی شوند و برنامهریزی ساختوساز با توجه به مخاطرات ژئومورفولوژیکی هدایت گردد.
