تحلیل ژئومورفولوژیکی کمیّ تپههای ماسهای با استفاده از نقشه برداری هوایی پهپاد (مطالعه موردی: کلاته مزینان، استان خراسان رضوی)
نویسندگان
1 دانشجوی دکترای گروه مدیریت مناطق بیابانی، دانشکده مرتع و آبخیزداری، دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گرگان
2 گروه آموزشی مدیریت مناطق بیابانی/ دانشکده مرتع و آبخیزداری/ دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گرگان/ گرکان/ گلستان/ ایران
3 دانشیار گروه مهندسی طبیعت، دانشکده منابع طبیعی و محیط زیست، دانشگاه فردوسی مشهد
4 استادیار بخش تحقیقات بیابان، موسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور، سازمان تحقیقات آموزش و ترویج کشاورزی
5 دانشیار گروه مدیریت مناطق بیابانی، دانشکده مرتع و آبخیزداری، دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گرگان
6 استادیار بخش مهندسی منابع طبیعی و محیطزیست، دانشکده کشاورزی، دانشگاه شیراز
doi
10.22034/gmpj.2026.546502.1580چکیده
تپههای ماسهای از پویاترین شکلهای ژئومورفولوژیک مناطق خشک و نیمهخشک هستند و شناخت تغییرات مکانی و زمانی آنها در درک فرآیندهای فرسایش بادی و مدیریت سرزمین اهمیت بسزایی دارد. این پژوهش با هدف بررسی تغییرات هندسی و جابهجایی مکانی تپههای ماسهای منطقه کلاته مزینان (خراسان رضوی) در دو بازه زمانی اردیبهشت ۱۴۰۱ و مهر ۱۴۰۳ انجام شد. دادههای موردنیاز از طریق نقشهبرداری هوایی با پهپاد فانتوم جمعآوری و در محیط نرمافزارهای مربوطه پردازش شد تا مدل رقومی ارتفاع و تصویر ارتوفتو تولید شود. در محیط GIS، شاخصهای مکانی و مورفومتریک شامل موقعیت، مساحت، محیط، ارتفاع، شیب، طول بازوهای رو و پشت به باد و نسبت محیط به مساحت برای پنج تپه شاخص استخراج شد. میزان جابهجایی تپهها با تحلیل موقعیت سه نقطه کلیدی (سر و دو بازو) بین دو دوره زمانی محاسبه شد. نتایج نشان داد میزان جابهجایی تپهها بین 47/9 تا 76/27 متر و میانگین کلی 57/20 متر برای ۳۰ ماه (بیش از نیم متر در ماه) بوده است. تپههایی با شکل کشیدهتر و بازوی بزرگتر، جابهجایی بیشتری داشتند (حدود ۲۷ متر) و تغییرات هندسی، بهویژه رشد بازوی رو به باد، با جهت باد غالب (شمالغرب به جنوبشرق) همراستا بود. در مواردی نیز ادغام تپهها و تغییر ساختار ژئومورفولوژیک آنها مشاهده شد. این نتایج بیانگر پویایی بالای تپههای ماسهای منطقه و نقش مؤثر باد در تحول شکل و موقعیت آنهاست که در مدلسازی تغییرات آینده و برنامهریزی محیطی میتواند مورد استفاده قرار گیرد.
