تحلیل نقش ژئومتری سطوح فعال و غیرفعال مخروط افکنههای دامنههای جنوبی آلاداغ در تحول الگوی فرسایش گالی
نویسندگان
1 گروه جغرافیا، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران.
2 گروه جغرافیا، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران.
doi
10.22034/gmpj.2025.528739.1563چکیده
هدف اصلی پژوهش حاضر ارائه یک مدل مفهومی برای شناسایی فاکتورها و مکانیزمهای موثر بر دینامیک الگوی فرسایش گالی روی سطوح مختلف مخروط افکنهها میباشد. سطوح مختلف 60 مخروط افکنه در دامنههای جنوبی آلاداغ تفکیک و ژئومتری هر یک اندازهگیری شد. الگوی گالی هر مخروط ارزیابی و در نهایت ارتباط بین تحول مخروط افکنهها، تغییرپذیری در ژئومتری سطوح و الگوی فرسایش گالی تعیین شد. گالی زایی در سطوح فعال ۲.۵ برابر بیشتر از سطوح غیرفعال بوده است. این تفاوتها میتواند ناشی از در معرض قرارگیری سطوح فعال نسبت به فرایندهای سیلابی و مساحت کوچکتر آنهادر مقایسه با سطوح غیر فعال باشد. افزایش معنادار میانگین طول گالی در سطوح فعال بیانگر انرژی بیشتر جریان و تداوم فرآیندهای فرسایشی میباشد. افزایش معنادار میانگین عرض گالی در سطوح غیرفعال ناشی از فرآیندهای تخریب دیواره گالی، فرسایش جانبی و پرشدگی نسبی در طول زمان است. نسبت طول به عرض گالی به طور معناداری در مخروطافکنههای فعال بیشتر از سطوح غیرفعال بوده است. وجود رسوبات به شدت هوادیده و دور بودن از فرایندهای سیلابی در سطوح غیرفعال با ایجاد خاکهای تکامل یافتهتر و ریزدانه، زمینه توسعه عرضی و عمقی گالیها را فراهم میآورند. همبستگی مثبت عرض گالی با قدرت جریان، نشاندهنده غالبیت فرسایش کناری و عریضتر شدن گالیهای تکاملیافته نسبت به سطوح فعال است. در سطوح فعال، انرژی اولیه جریان، توسعه شبکه زهکشی و شرایط ارتفاعی، مهمترین فاکتورهای مؤثر به نظر میرسند. در مخروطافکنههای غیرفعال، افزایش شاخص رطوبت توپوگرافی، زبری سطحی و وضعیت تثبیتشده سطوح، اهمیت بیشتری در الگوی فرسایش گالی مییابند. مراحل تکاملی مخروطافکنهها با تغییر ژئومتری آنها، اهمیت نسبی عوامل توپوگرافیک مؤثر بر توسعه گالی را در نسلهای مختلف علیرغم وجود برخی عوامل مشترک تغییر میدهد. راهکارهایی مانند احداث استخرها در بالادست برای جمعآوری رواناب، احیای پوشش گیاهی، کاهش اتصال هیدرولوژیک و روشهای بیولوژیک برای کنترل فرسایش گالی اتخاذ گردد.
