فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

سیمرغ یکی از موجودات رازآمیز شاهنامه، ادب حماسی و طومارهای نقالی است که در بسیاری از موارد با کارکیایی­های خود، سرنوشت جنگ یا قهرمان را دگرگون می­کند؛ اما با وجود جایگاه برجستۀ این پرندۀ شگرف در گسترۀ ادب حماسی و طومارهای نقالی، تاکنون سیر تطوّر و کارکیایی­های او به شکلی متمرکز بررسی نشده است. از این رو در این جستار کوشش شده­ که به شکلی جامع، سیر تطور و کارکیایی­های سیمرغ در سه حوزۀ ادبیات پیش از اسلام، ادب حماسی وطومارهای نقالی بررسی گردد. نتایج پژوهش حاکی از آن است که بر خلاف شاهنامه که تنها سیمرغ در دو مورد به وسیلۀ زال فراخوانده می­شود، در گسترۀ منظومه­های پهلوانی و حماسه­های منثور پس از شاهنامه، طومارهای نقالیو ادب عامه، کارکیایی­های بسیار گسترده­­تری به این پرنده منسوب است که برخی از آن­ها به شرح زیر است: کمک به دست­یابی فرامرز به جزیرۀ مرنج، یاری خواستن از سام برای رهایی از چنگ ارقم­دیو، طلسم کردن شهر ارم، یاری رستم در شکست سرخاب دیو و رهایی رخش، یاری رستم در شکست جبّارشاه، یاری رستم در بازپس ستاندن انگشتری حضرت سلیمان (ع) از صخرۀ دیو، فراخواندن زال و سپاهیانش به گروش به دین اسلام، پیشگویی شکست ضحاک، حمایت از فریدون، پی افکندن درفش کاویانی و جنگ­افزارهای فریدون، پروراندن زال، رهایی کیکاووس از چاه مازندران، یافتن رخش و آگاه کردن زال از زنده ماندن فرامرز، کشتن اسفندیار، خدمت گرشاسپ به سیمرغ، درمان رستم و زایش فرامرز، رهایی کیخسرو، به پادشاهی رسیدن کیقباد، کشتن دیو سپید، گزینش رخش، پیروزی بر سهراب، چاره­جویی در زنده ماندن سهراب، یاری زال در رویارویی با برزو، ساختن ببر بیان و رهاندن رستم و سیاوش از مرگ. از دیگرسو، با توجه به دو سویۀ اهورایی و اهریمنی سیمرغ و دیگر قراین موجود، پیوند او با زروان نیز دور از ذهن نیست.