فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

«قاعدۀ لاحرج» یکی از اصول اساسی فقه اسلامی است که به رفع تکالیف مشقت‌بار و غیرقابل تحمل از دوش مکلفان می‌پردازد. این پژوهش با هدف بررسی تطبیقی دیدگاه دو مکتب فقهی امامیه و حنفیه در تبیین مبانی نظری و کاربست قاعدۀ مذکور، به‌ویژه در تخفیف مجازات‌های کیفری از جمله حدود و تعزیرات، سامان یافته است. روش تحقیق، توصیفی–تحلیلی و با رویکرد فقه مقارن بوده و داده‌ها با رجوع به منابع معتبر فقهی گردآوری شده‌اند. نتایج تحقیق نشان می‌دهد که هر دو مکتب، این قاعده را مستند به آیه «وَمَا جَعَلَ عَلَیکُمْ فِی الدِّینِ مِنْ حَرَجٍ» دانسته و آن را در جهت تسهیل احکام شرعی می‌پذیرند. با این حال، فقه امامیه با پشتوانه‌های قرآنی، روایی، عقلانی و اصولی، قاعدۀ مذکور را به‌صورت نظام‌مندتر و گسترده‌تری در فرایند استنباط و اجتهاد وارد کرده است؛ درحالی‌که فقه حنفی بیشتر از این قاعده در قالب قواعدی چون «المشقة تجلب التیسیر» بهره می‌برد و کمتر آن را به‌صورت مستقل اصولی پردازش کرده است. هر دو مکتب، به‌ویژه در احکام جزایی، استفاده از قاعدۀ لاحرج را در موارد بروز مشقت‌های شدید برای مکلف، مشروع و موجه می‌دانند. یافته‌ها بیانگر آن است که این قاعده ظرفیت تعدیل مجازات‌ها را در چارچوب ضوابط شرعی داراست و می‌تواند در پاسخ‌گویی به نیازهای حقوق کیفری معاصر، نقش مؤثری ایفا نماید.