بررسی تطبیقی قسامه در فقه امامیه و حنفیه با تأکید بر کاربرد آن در دعاوی قتل و جرح

نویسندگان

1 دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی

doi
10.22034/jf8.2025.100750
چکیده

قسامه، به‌عنوان یکی از ادله اثبات دعوا در فقه اسلامی، به‌ویژه در موارد قتل و جرح در صورت فقدان بینه، نقش ویژه‌ای ایفا می‌کند. با وجود اشتراک در اصل مشروعیت این نهاد در میان مذاهب اسلامی، تفاوت‌هایی بنیادین در نحوه اجرا، شرایط تحقق و آثار قضایی آن میان فقه امامیه و فقه حنفیه وجود دارد. این مقاله با هدف تحلیل تطبیقی قسامه در این دو مکتب فقهی و سنجش کارآمدی آن در نظام‌های حقوقی معاصر، به ویژه در بافت حقوقی کشورهایی چون افغانستان، نگاشته شده است. پرسش اصلی پژوهش آن است که تفاوت‌های موجود در مبانی و شیوه اجرای قسامه در فقه امامیه و حنفی، چه تأثیری بر امکان‌پذیری و مشروعیت استفاده از آن در دعاوی کیفری امروز دارد. پژوهش حاضر با روش توصیفی ـ تحلیلی و بر پایه مطالعات کتابخانه‌ای، به واکاوی منابع فقهی، آرای فقها و متون قانونی پرداخته است. نتایج تحقیق نشان می‌دهد که گرچه هر دو مذهب اصل قسامه را می‌پذیرند، اختلافاتی از جمله  نقش ولی‌دم، آثار حقوقی و حدود حجیت آن وجود دارد که می‌تواند بر وحدت رویه قضایی و عدالت کیفری تأثیرگذار باشد. این یافته‌ها می‌تواند در راستای تقویت مبانی دادرسی اسلامی، تطبیق فقه با مقتضیات حقوقی معاصر و ارتقای کارآمدی نهادهای قضایی در جوامع اسلامی، به‌ویژه در افغانستان، مورد استفاده قرار گیرد.