فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

میرزا فتحعلی آخوندزاده از معدود روشنفکران آغازین عصر قاجار بود که به تأثیر نظم سنتی جنسیت بر بازتولید جامعۀ سنتی ایران پی برد. با وجود بررسی‌های متعدد، پژوهش‌های پیشین غالباً از تحلیل انتقادی رابطۀ این آرا با پروژۀ کلان دین‌ستیزانۀ او غفلت کرده‌اند. این پژوهش درصدد پاسخ به این پرسش اساسی است که مضامین ظاهراً پیشرو دربارۀ زن در آثار آخوندزاده، چگونه در دل یک گفتمان سکولار افراطی صورت‌بندی شده و چه پیوندی با کلان‌پروژۀ دین‌زدایی او دارد. این مقاله با هدف تبیین این ارتباط گفتمانی و با بهره‌گیری از چارچوب نظری «تحلیل گفتمان انتقادی فمینیستی» و «فمینیسم پسااستعماری» در یک طرح روش‌شناختی دومرحله‌ای، مضامین جنسیتی را در نمایشنامه‌ها ، مکتوبات کمال‌الدوله و مقالات فلسفی بررسی می‌کند. یافته‌های مرحلۀ اول (توصیفی) نشان می‌دهد ۲۰ مضمون پایه ذیل پنج مضمون سازمان‌دهنده (شامل حجاب به‌مثابۀ سلب آزادی، تک‌همسری، برابری جنسیتی، خودبنیادی زنان و بازشناسی منزلت آنان) قابل‌استخراج است که در ظاهر همسو با گفتمان مدرنیتۀ غربی به‌نظر می‌رسد. اما تحلیل مرحلۀ دوم (انتقادی) آشکار می‌کند که این مضامین درواقع یک مضمون فراگیر واحد، یعنی «بازسازی ابزاری زن به‌مثابۀ ابژۀ مدرنیته» را برمی‌سازد که تماماً در خدمت پروژۀ رادیکال «نسخ کامل شریعت» عمل می‌کند. مقاله نتیجه می‌گیرد که رویکرد آخوندزاده، اگرچه در نقد سنت‌های تبعیض‌آمیز مؤثر بود، اما به‌دلیل اتکای انحصاری به گفتمان روشنگری غربی، حامل نوعی ایدئولوژی افراطی بود که با ظرفیت‌های بومی و دینی جامعۀ ایران پیوند معرفتی نداشت.