نقد دیوان سالاری از طریق پردازش فضای رئالیستی در مجموعه داستان شب نشینی باشکوه غلامحسین ساعدی
نویسندگان
1 استادیار زبان و ادبیات فرانسه دانشگاه مازندران
2 دانشگاه تهران
doi
10.22080/rjls.2023.25207.1391چکیده
مفهوم بوروکراسی از واژۀ فرانسوی Bureaucratie، متشکل از دو بخش Bureau به معنای میز کار و Cratie به معنای قدرت، گرفته شده است. ونسان دوگونه در سال 1759 این واژه را وارد دایرۀ واژگان سیاسی-اجتماعی فرانسه کرد؛ معادل فارسی این واژه دیوانسالاری است که به طور کلی به سازمان یا ادارهای اطلاق میشود که در چهارچوب قانون عمل میکند. غلامحسین ساعدی در کتاب شب نشینی باشکوه، مجموعهای از دوازده داستان کوتاه، از شیوۀ روایت رئالیستی بهره میگیرد و با محور قرار دادن نظام و زندگی دیوانسالاری در داستانهایش، با زبانی کنایی به نوعی آسیبشناسی روانی زندگی کارمندان می پردازد. او با خلق تصویرهای رئالیستیاز شخصیتهایش در قالب بیمارانی روانی، حقیر و متوهم، از چهارچوب نظام اداری ایران در اواخر دهه سی شمسی انتقاد می کند. در مقالۀ حاضر قصد داریم از طریق پردازش فضای داستانی در چهار داستان شب نشینی باشکوه، خوابهای پدرم، دایرۀ درگذشتگان و مفتّش ایدئولوژی فردی نویسنده در خلق تصویر رئالیستی-انتقادیاش از زندگی اداری را مورد بحث و بررسی قرار دهیم. بدین منظور برای تحلیل فضای داستان از نظریۀ ژان وسژربه ، که بر پایۀ رابطۀ متقابلی بین انسان و فضا استوار است، بهره خواهیم جست. وسژربه بر این باور است که فضا نباید فقط به عنوان چهارچوب و دکور اثر دیده شود، بلکه باید در قالب یکی از شخصیت های اصلی داستان درآید. از نظر او تنها از همین طریق میتوان با آنالیز فضا به معنای واقعی اثر دست یافت.
