فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

مقدمه: جو (Hordeum vulgare) سازگاری بسیار خوبی به خشکی و شوری به‌عنوان مهم‌ترین عوامل محدود کننده تولید گیاهان زراعی در ایران دارد. این سازگاری به‌علاوه کاربرد گسترده این گیاه در تغذیه دام، موجب کشت سالانه حدود 77/1 میلیون هکتار جو شده است که حدود 04/1 میلیون هکتار آن دیم است. مطالعات گذشته حاکی از وجود اختلاف قابل توجه بین عملکرد واقعی گیاهان زراعی و عملکرد پتانسیل آن‌ها می‌باشد که میزان آن به چگونگی مدیریت مزرعه بستگی دارد. در واقع، خلأ عملکرد ظرفیت افزایش تولید گیاهان زراعی از طریق بهینه‌سازی عملیات مدیریت تولید را نشان می‌دهد. مطالعه حاضر با هدف برآورد خلأ عملکرد و تولید جو در شرایط دیم در ایران، به‌عنوان اولین قدم برای برنامه‌ریزی به منظور افزایش پایدار تولید این گیاه زراعی مهم انجام شد.مواد و روش‌ها: این مطالعه بر اساس دستورالعمل اطلس جهانی خلأ عملکرد (گیگا) انجام شد. تعیین مناطق اقلیمی اصلی زیر کشت جو دیم به عنوان نخستین گام در مطالعه حاضر، با استفاده از نقشه‌های پهنه‌بندی اقلیمی گیگا، پراکنش زمین‌های زیر کشت جو دیم و لایه‌ ایستگاه‌های هواشناسی کل کشور انجام پذیرفت. پس از تعیین مناطق اقلیمی اصلی (DCZ) و ایستگاه‌های هواشناسی مرجع (RWS)، اطلاعات 15 سال زراعی (1394- 1379) شامل مدیریت زراعی، هواشناسی و خاک در هر منطقه جمع‌آوری شد. این اطلاعات برای برآورد مقادیر عملکرد پتانسیل در سطح ایستگاه‌های مرجع کشت جو دیم به عنوان یکی از مؤلفه‌های محاسبه مقدار خلأ عملکرد مورد نیاز است. برآورد پتانسیل عملکرد دانه جو توسط مدل SSM-iCrop2 با استفاده از داده‌های 15 ساله مذکور صورت پذیرفت. همچنین، اطلاعات عملکرد واقعی در سطح ایستگاه‌ها به عنوان یکی دیگر از مؤلفه‌های تخمین خلأ عملکرد جمع‌آوری شد. در نهایت، با استفاده از دستورالعمل گیگا، مقادیر خلأ عملکرد دانه جو به‌ترتیب برای RWSها، DCZها و کل کشور برآورد شد.یافته‌ها: در مطالعه حاضر، 17 منطقه اقلیمی اصلی به عنوان مناطق اصلی کشت جو دیم در ایران شناسایی شدند که 38 ایستگاه هواشناسی مرجع در آن‌ها قرار دارد. طبق نتایج، پتانسیل عملکرد جو دیم در مناطق اقلیمی اصلی با میانگین 2723 کیلوگرم در هکتار بین 1072 تا 4002 کیلوگرم در هکتار متغیر است. همچنین، عملکردهای واقعی محاسبه شده در DCZها 390 تا 1510 و به‌طور متوسط 1009 کیلوگرم در هکتار بود. در مناطق اصلی تولید جو دیم ایران از 615 تا 3125 کیلوگرم در هکتار و به‌طور متوسط 1714 کیلوگرم در هکتار معادل 53 تا 82 درصد (به‌طور متوسط 63 درصد) خلأ عملکرد وجود دارد. بنابراین، با در نظر گرفتن 80 درصد از پتانسیل عملکرد به‌عنوان عملکرد قابل دست‌یابی، می‌توان از طریق بهینه‌سازی عملیات مدیریت تولید، عملکرد جو دیم کشور را از 1009 کیلوگرم در هکتار فعلی به 2178 کیلوگرم در هکتار افزایش داد. بر اساس این یافته‌ها، در صورت افزایش عملکرد به سطح عملکرد قابل حصول میزان تولید جو کشور در شرایط دیم از 05/1 میلیون تن فعلی به 26/2 میلیون تن خواهد رسید که می‌تواند میزان واردات جو از سایر کشورها را به میزان 22/1 میلیون تن کاهش دهد. نتیجه‌گیری: بر اساس نتایج این مطالعه، 85 درصد از جو دیم کشور در 17 منطقه اقلیمی مختلف تولید می‌شود. با توجه به وجود بیش از 50 درصد خلأ عملکرد (1714 کیلوگرم در هکتار (معادل 63 درصد)) در سطح مزارع جو دیم کشور، با در نظر گرفتن 80 درصد از این خلاً عملکرد به‌عنوان خلأ قابل مدیریت، تولید جو دیم در ایران 22/1 میلیون تن می‌تواند افزایش یابد که به لحاظ اقتصادی و امنیت غذایی برای کشور حائز اهمیت است. دستیابی به عملکرد پتانسیل در سطح مزارع کشاورزان با توجه به محدودیت‌های موجود امکان پذیر نیست، اما نزدیک شدن به عملکرد قابل حصول با بهبود شرایط مدیریت زراعی می‌تواند هدف دست‌یافتنی در شرایط حاضر به‌حساب بیاید.