تحلیل «فرودستی استعمارزده» درنثرهای نمایشی برگزیده بر اساس نظریة گایاتری اسپیواک
نویسندگان
1 نویسنده مسئول، استادیار، بخش زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران
2 دانشآموخته کارشناسی ارشد، بخش زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران.
doi
10.22103/jll.2025.25649.3208چکیده
زمینه / هدف: گایاتری اسپیواک مفهوم فرودستی را در مطالعات پسااستعماری به معنای «فرودست استعمارزده» به کار گرفت؛ او معتقد بود نظریات منتقدانی چون فوکو و دریدا هم نمیتواند مانع شنیدن صدای واقعی فرودستان شود. از اینرو صدای فرودست یا مصادره میشود یا به سکوت واداشته میشود.روش/ رویکرد: این پژوهش با روش توصیفی- تحلیلی و با تکیه بر نظریه فرودستی گایاتری اسپیواک، به بازخوانی سه نمایشنامه «موسیو ژوردان»، «ستارگان فریبخورده» و «جعفرخان از فرنگ برگشته» میپردازد. این آثار با بهرهگیری از عناصر فرهنگ عامه چون زبان عامیانه، طنز، مناسک آیینی و باورهای خرافی، بازتابدهنده وضعیت فرودستانیاند که صدای آنان در گفتمان مسلط خاموش یا تحریف میشود. در این نمایشنامهها، زنان و طبقات فرودست نه بهمثابه سوژهای مستقل، بلکه بهعنوان ابژه قدرت بازنمایی میشوند؛ با اینحال از خلال کنشهای نمادین، زبان کنایهای و مقاومتهای فرهنگی، عاملیتی پنهان و غیرمستقیم بروز مییابد.یافته ها / نتایج: نتایج تحلیل نشان میدهد که فرهنگ عامه در این متون نقش میانجی میان سلطه و مقاومت را ایفا میکند: از یک سو سازوکارهای سلطه گفتمانی را بازتولید می کنند و فرودستان را در موقعیت سکوت تحمیلی قرار میدهد و از سوی دیگر امکان نوعی مقاومت نمادین و دفاع فرهنگی از پایین را فراهم میسازد. بدینسان نمایشنامههای مورد بحث، ضمن نقد سلطه استعماری و مردسالارانه، ظرفیت فرهنگ عامه را برای بازنمایی صداهای بهحاشیهرانده و مقاومتهای خرد برجسته میکنند.
