گفتمان و بازنمایی تصویر خود و دیگری در سفرنامۀ جانستان کابلستان
نویسندگان
1 دانشیار زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه گیلان،رشت، ایران.
2 دانشیار زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه گیلان، رشت، ایران.
3 دکتری زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه گیلان، رشت، ایران (نویسنده مسئول)
doi
10.22103/jll.2026.25786.3214چکیده
هدف: این پژوهش با به کارگیری روش توصیفی-تحلیلی و تلفیق سه رویکرد کلیدی تحلیل گفتمان انتقادی، بازنمایی و تصویرشناسی ، به بررسی کیفیت «تصویر» از «خود» و «دیگری» در سفرنامهای از دهه ۱۳۹۰ میپردازد. هدف آن شناسایی عوامل تأثیرگذار بر این «بازنمایی» است. روش و پژوهش: این تحقیق، سفرنامه «جانستان کابلستان» اثر رضا امیرخانی را با به کارگیری چارچوب نظری سهگانه تحلیل میکند. این چارچوب، نظریات لاکلائو و موف در مورد گفتمان (که در آن همه پدیدههای اجتماعی، گفتمانی تلقی میشوند)، دیدگاه استوارت هال در مورد بازنمایی (که تصاویر را برساختههایی گفتمانی میداند) و تصویرشناسی - به طور خاص الگوی نانکت - را برای طبقهبندی تصاویر «دیگری» ترکیب میکند. یافتهها و نتایج: تحلیلها نشان میدهد که هویت برساخته نویسنده به عنوان یک ایرانی مسلمان متعهد، اساس شکلگیری تصاویر را تشکیل میدهد. بر اساس رویکرد تصویرشناسی، سه نوع متمایز از «دیگری» شناسایی شد: «دیگری به مثابه غیربیگانه» یا «آلتر» (شامل افغانهای هم قابل ستایش و هم قابل سرزنش)، «دیگری به مثابه بیگانه» (نمایندگی شده توسط طالبان و نیروهای غربی) و «دیگری گذرا یا زودگذر» (مانند افراد سازمان ملل). نتیجهگیری: این مطالعه نتیجه میگیرد که هویت ایدئولوژیک نویسنده و گفتمان مذهبی مسلط او، عوامل اصلی تأثیرگذار بر بازنمایی تصاویر در این سفرنامه بودهاند. چارچوب تحلیلی به کار گرفته شده متشکل از تحلیل گفتمان انتقادی، بازنمایی و تصویرشناسی در شکافتن این تصاویر کارآمد بوده و به عنوان الگویی قابل اجرا برای تحلیل سایر سفرنامهها پیشنهاد میشود.