فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

زمینه: یکی از شناخته‌شده‌ترین رُمانس‌های عاشقانه ـ پهلوانیِ ادب فارسی، قصة امیرحمزة صاحبقران است که به ماجرای عشق‌ورزی حمزه به مهرنگار، دختر انوشیروان، و ماجراجویی‌های او در این راه می‌پردازد. از حمزه‌نامه، تحریرهایی گوناگون به زبان فارسی در دست است که قدیمی‌ترینِ آن‌ها احتمالاً مربوط به پیش از دوران صفوی است و یکی از متأخّرترین تحریرهای آن نیز به سال 1239 هجری قمری بازمی‌گردد که توسط مشهدی‌باقر بازاری به رشتة تحریر درآمده است. نکتة مهم و قابلِ ذکر دربارة تحریرهای گوناگون و متنوعِ حمزه‌نامه‌ها، تأثیرپذیری گستردة‌شان از متون حماسیِ پهلوانی است؛ به‌گونه‌ای که به باور نگارنده، از میانِ قصه‌های عامیانة بلند فارسی، حمزه‌نامه به عنوان یکی از شاخص‌ترین آثار از حیثِ الگوبرداری از حماسه‌های پهلوانی به شمار می‌آید. این مقاله که به روش توصیفی ـ تحلیلی و با بهره‌گیری از متون منظوم و منثور پهلوانی صورت می‌گیرد، سعی بر آن دارد تا تأثیرپذیری دو تحریرِ قدیم و جدید حمزه‌نامه از متون پهلوانی را از منظر ساختار زبانی (با تأکید بر گزاره‌های قالبی)، الگوبرداری‌های داستانی، بن‌مایه‌های داستانی، عناصر ویژة متون پهلوانی، و به‌کارگیری نام‌های شاهنامه‌ای، مورد بررسی قرار دهد. نتیجه‌ای که این پژوهش به دست می‌دهد این است که فاصلة زمانی بین دو تحریر قدیم و جدید حمزه‌نامه، هیچ تأثیری در کاهشِ به‌کارگیری عناصر متون پهلوانی در این قصه نداشته است و شائبة این‌که این اثرپذیری، صرفاً مربوط به تحریری خاص یا دوره‌ای خاص می‌شده است را می‌زداید.روش: روش تحقیق در این مقاله، تحلیلی- توصیفی و بر اساس مطالعات کتابخانهای است.یافته‌ها: حمزه‌نامه یکی از قصه‌های بلند عامیانة فارسی است که به‌گستردگی، زیرِ تأثیرِ ادب پهلوانی ـ شامل متون منظوم پهلوانی و طومارهای نقالی ـ بوده است. با توجه به این‌که از این قصه تحریرهای متعددی در دست است، نگارنده، کهن‌ترین و نیز یکی از متأخرترین تحریرهای این اثر را برگزیده تا با بررسی این دو تحریر، که فاصلة زمانی نسبتاً زیادی از یکدیگر دارند، این شائبه که این اثرپذیریِ حمزه‌نامه از متون پهلوانی، مربوط به دوره یا تحریری خاص می‌شده است را بزداید. البته این مسأله را نیز نمی‌توان نادیده گرفت که تحریر کهنِ حمزه‌نامه، بیشتر زیرِ تأثیرِ شاهنامه و متون اصیل پهلوانی بوده است و عناصر معدودی از داستان‌ها، بن‌مایه‌ها و ساختارهای روایت‌های نقالی در آن نمود پیدا کرده است؛ درحالی‌که بالعکس، تحریر جدید حمزه‌نامه، بیشتر، از روایت‌ها، عناصر و شیوة نگارشِ طومارهای نقالی بهره جسته است.