بررسی و مقایسهی دو نسخهی خطی گنجینهی راز رستمداری از یک کاتب
نویسندگان
1 دانشیار، بخش زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه پیام نور، فارس، ایران.
2 دانشجوی دکتری، بخش زبان و ادبیات فارسی، واحد فیروزآباد، دانشگاه آزاد اسلامی، فیروزآباد، ایران.
3 نویسنده مسئول، استادیار، بخش زبان و ادبیات فارسی، واحد فیروزآباد، دانشگاه آزاد اسلامی، فیروزآباد، ایران.
doi
10.22103/jll.2025.24924.3187چکیده
زمینه: گنجینۀ راز کتابی است از مولفی ناشناس به نام اویسبنغیاثالدین رستمداری با هدف شرح ابیاتی از خمسۀ نظامی که پنج نسخه از آن موجود است. کهنترین نسخه را کاتبی به نام احمدبنمحمد گیرویی در سال 1056ق. کتابت کرده و همین کاتب سال بعد نسخۀ دیگری از این کتاب استنساخ میکند که با نسخۀ پیشین تفاوتهایی چشمگیر دارد.روش: روش تحقیق در این پژوهش توصیفی ـ تحلیلی است و بر مبنای مطالعات کتابخانهای، سندکاوی و مقایسه تفصیلی نسخههای خطی صورت گرفته است.یافته ها: هدف از این تحقیق نظری اثبات این فرضیه است که نسخۀدوم در واقع ویرایشی جدید از کتاب است که با نظارت مولف انجام گرفته؛ هر چند کاتب در ترقیمه اشارهای نکرده که چرا و چهگونه این نسخۀ دوم را کتابت کرده، اما گذشته از وجود نوشتهای در صفحۀ آغازین نسخۀ دوم که بیانگر آن است که این نسخه در مالکیت مؤلف بوده، اختلاف دو نسخه در حد تصحیف و تحریف و بدخوانی و سهلانگاری کاتب نیست، بلکه اصلاح نکات دستوری و نگارشی و حتی تصحیح ابیات منقول از شاعران دیگر است که در مواردی منجر به توضیحی متفاوت از اشعار نظامی نسبت به نسخۀ قبل شده که میرساند مولف با تأمل در این بیتها به برداشتی جدید رسیده و چنانکه نشان داده خواهد شد، به جز مواردی اندک ضبط نسخۀدوم ارجح است. یادآوری مینماید که سه نسخۀدیگر عمدتاً مطابق نسخۀدوم هستند.نتیجهگیری: یافتههای تحقیق نشان میدهد که بخشی از اختلافات موجود میان نسخهها ناشی از خطاهای رایج کاتبان نیست، بلکه حاصل نوعی بازبینی آگاهانه است. شواهد متعددی در متن، فرضیۀ بازنگری مؤلف را تقویت میکند. نخست، شرح اویس رستمداری بر ابیاتی از خمسۀ نظامی، به صراحت به وجود اختلافاتی در نسخ اشاره دارد که نشانگر اطلاع مؤلف یا شارح از تغییرات متنی است. دوم، مقایسه دقیق نسخهها بیانگر آن است که نسخۀ دوم، علیرغم شباهت ساختاری به نسخه اول، دارای بهبودها و اصلاحاتی است که نواقص نسخه اول را برطرف کرده است.
