فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

سابقه و هدف: مدیریت مناسب سیل نیازمند دانستن مکان و زمان دقیق وقوع آن است تا برنامه‌ریزان مدیریت بحران، با اقدامات مدیریتی مناسب و ازطریق بیان راهکارها، بتوانند خطرپذیری سیل را کاهش دهند. در این‌ زمینه، محققان مطالعات گوناگونی انجام داده‌اند و از روش‌های متفاوتی، همچون به‌کارگیری سنجنده‌های ماهواره‌ای سنتینل‌– 1 و سنتیل‌– 2، بهره برده‌اند. طبق این مطالعات ثابت شده است که پایش سیل، به‌کمک سنجش از دور، ابزاری مناسب برای استخراج سریع منطقۀ سیل‌زده است و می‌توان آن را در مدیریت زودهنگام بلایای طبیعی، به‌ویژه سیل، به کار برد. ازاین‌رو هدف این مطالعه تهیۀ نقشۀ وسعت آب ناشی از سیلاب خرداد زنجان در 1402، با کمک تصاویر سنتینل‌– 1 است. این نقشه را می‌توان، در مدیریت و برنامه‌ریزی کاربری اراضی هنگام وقوع سیلاب، افزایش سطح آگاهی عمومی و هشدار دادن به ساکنان نقاط سیل‌خیز در منطقه، توسعۀ طرح‌های کاهش خطرهای سیلاب، تهیۀ برنامه‌های جامع مدیریت خطرپذیری سیلاب و دستورالعمل رویارویی و تاب‌آوری در برابر شرایط بحرانی، استفاده کرد.مواد و روش‌ها: روش پژوهش چندین گام داشت. گام نخست جمع‌آوری داده با کمک سنتینل‌– 1 و گام دوم پیش‌پردازش داده‌های SAR در محیط SNAP-6 بود. در گام سوم، تصاویر در محیط ENVI، به‌کمک الگوریتم درخت، پس‌پردازش شد و در گام نهایی، تصاویر به فایل بردار تبدیل شد.نتایج و بحث: بررسی تغییرات آب‌گرفتگی، پس‌از گذشت هفت روز از وقوع سیلاب در منطقه، گویای این است که بیشترین وسعت آب‌گرفتگی در مناطق شمالی استان، در مجاورت رودخانه‌های اصلی و فرعی حوضۀ آبریز قزل‌اوزن و به‌ویژه در شهرستان طارم رخ داده که میزان آن 067192/312 هکتار بوده است. پس‌از آن، بیشترین میزان آب‌گرفتگی در شمال شهرستان زنجان و محدودۀ حوضۀ آبخیز قزل‌اوزن، زنجان‌رود پایین، چایپاره، غنی‌بیگلو با وسعت 713193/150 هکتار دیده شد که بیشتر این آب‌گرفتگی‌ها تحت تأثیر ژئومورفولوژی منطقه در اطراف رودخانۀ قزل‌اوزن رخ داده بود. در شهرستان ماهنشان،‌ عمدۀ آب ناشی از سیل در بخش شمالی آن شهرستان، ازجمله بخش‌هایی از ماهنشان و اوریاد، با وسعت آب 618086/26 هکتار دیده شد. در شهرستان ایجرود نیز در زرین‌آباد، بیشترین وسعت آب ناشی از سیلاب در مسیر رود ایجرود، با وسعت 06405/21 هکتار بود. در شهرستان ابهر آب ناشی از سیلاب در مرکز سلطانیه در زنگان‌رود (یکی از شعبه‌های رودخانۀ قزل‌اوزن) با وسعت 96 هکتار، به‌صورت متمرکز در اطراف رودخانه دیده شد.طی سیلاب خرداد 1402 در استان زنجان، ارتفاع منطقه عامل مهمی در کنترل حرکت سیلاب و ماندگاری آب روی سطح زمین بود. میزان عقب‌نشینی آب سیلاب، در ارتفاعات، کمتر از 500 متر و درمقایسه با ارتفاعات بیشتر، خیلی اندک بود؛ به‌گونه‌ای که در ارتفاع 1000 متر و بیشتر، ماندگاری آب دیده نشد. در نقاط مرتفع زنجان همچون بخش‌هایی از طارم، زنجان و ماهنشان، بعداَز وقوع نزولات جوّی، آب از مناطق کم‌ارتفاع و مسطح سریع‌تر جریان یافته بود و با گذشت هفت روز از وقوع سیل، ماندگاری آبی در این ارتفاعات دیده نشد؛ درصورتی‌که در ارتفاعات کمتر از 500 متر، اغلب شامل نواحی کم‌ارتفاع حوضۀ آبریز قزل‌اوزن و رودخانه‌های اصلی و فرعی آن، بیشتر رواناب‌ها در چاله‌های توپوگرافی طارم و زنجان جمع شد. پست بودن این مناطق باعث پخش‌شدگی آب سیلاب و آب‌گرفتگی گسترده‌ای، حتی در مراکز جمعیتی این نواحی شد.نتیجه‌گیری: در پژوهش پیش‌ رو، به‌منظور سنجش وسعت آب ناشی از سیل و تهیۀ نقشۀ پهنه‌بندی سیلاب رخ‌داده طی خرداد در استان زنجان و ارزیابی عوامل مؤثر در آن، همچون ارتفاع و پوشش گیاهی، تصاویر سنتینل‌– 1 متعلق به قبل و پس‌از وقوع سیل تهیه، پردازش و در سه کلاس، طبقه‌بندی و تحلیل شد. بدین‌ترتیب مشخص شد که بیشترین حجم سیلاب واردشده به استان زنجان مربوط به شمال استان، به‌ویژه شهرستان طارم، بوده است. همچنین بررسی عامل ارتفاع در سیل‌خیزی منطقه نشان داد ارتفاعات کمتر از 500 متر، که اغلب زیرحوضه‌های قزل‌اوزن و رودخانه‌های اطراف آن را دربرمی‌گیرند، پتانسیل چشمگیری در آب‌گرفتگی داشته‌اند. بررسی پوشش سطح زمین در بخش‌های دچار آب‌گرفتگی نیز نشان داد که پوشش گیاهی علف‌زار، به‌دلیل نارسایی در نفوذپذیری نزولات جوّی در این مناطق، پتانسیل سیل‌خیزی این نواحی را بیشتر کرده است.