فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

سابقه و هدف: مصب‌ها فراهم‌کنندۀ زیستگاه‌های شاخص و نگهدارندۀ سلامت بوم‌سازگان‌های دریایی‌اند و خدمات اکولوژیک منحصربه‌فردی را ارائه می‌کنند. ازسوی دیگر، می‌توان مصب‌ها را در شمار یکی از درمعرض‌تهدیدترین بوم‌سازگان‌هایی برشمرد که ازطرف مخاطرات محیط‌زیستی ناشی از فعالیت‌های انسانی، تغییر اقلیم و همچنین گونه‌های مهاجم و غیربومی در فشار قرار گرفته‌اند. در اغلب پژوهش‌های انجام‌شده در کشور با موضوع ارزیابی وضعیت اکولوژیک، یا صرفاً بر انواع آلودگی‌ها تمرکز شده و یا فشارها به‌صورت پراکنده و در مقیاس‌های نامناسبی بررسی شده‌اند. هدف اصلی این پژوهش ارزیابی فشارهای گوناگون انسانی بر مصب رودخانۀ تجن، در مقیاس و ابعاد مختلف، به‌صورت یکپارچه است. بر این اساس، ضمن بررسی وضعیت پارامترهای‌کیفی ‌آب، انواع فشارهای انسانی در بوم‌سازگان آبی رودخانۀ تجن و مصب آن نیز مورد توجه قرار گرفته است.مواد و روش‌ها: در این پژوهش، پس‌از بررسی اطلاعات دربارۀ دیگر مطالعاتی که تا کنون در این زمینه انجام‌ شده است، بازدیدهای میدانی با هدف شناسایی مخاطرات محیط‌زیستی، ترسیم مکانی و آنالیزهای مرتبط با نوع مخاطرات، در محیط سیستم اطلاعات جغرافیایی (GIS) و همچنین پردازش‌های لازم انجام شد. به‌علاوه، نمونه‌برداری‌های گوناگون فیزیکی‌ و شیمیایی، شامل سنجش پارامترهای دما، سختی کل، فسفات، نیترات، اکسیژن مورد نیاز بیولوژیک، اکسیژن مورد نیاز شیمیایی، اسیدیته، کلیفرم مدفوعی و کدورت، برای استفاده از شاخص کیفیت آب‌های سطحی ایران (IRWQIsc) انجام شد. سپس مخاطرات گوناگون محیط‌زیستی، به‌منظور ارزیابی یکپارچه، در محیط سیستم اطلاعات جغرافیایی (GIS) روی یکدیگر قرار گرفتند. نتایج این پژوهش با سایر پژوهش‌های انجام‌شده در منطقۀ مورد مطالعه مقایسه، و سپس تحلیل‌های بنیادین به‌منظور مدیریت آن بیان شد.نتایج و بحث: نتایج این پژوهش نشان‌داد که مصب رودخانۀ تجن با مداخلات‌ گوناگون انسانی تهدید می‌شود؛ برخی از این مداخلات عبارت است از کاربری ‌کشاورزی، کاربری ‌شهری، چرای دام، ایجاد موانع و پای پل‌ها، ایجاد کاربری‌های غیراصولی مدیریت آب، ازجمله سدسازی، ایجاد تغییرات مورفولوژیک، همچون کانال‌سازی، فعالیت‌های غیراصولی مانند برداشت شن و ماسه، شن‌شویی‌ها، وجود کارگاه‌های پرورش ‌ماهی، آلاینده‌های‌ صنعتی و مدیریت نکردن پسماند. این تهدیدها، ازطریق سیستم اطلاعات جغرافیایی، به‌صورت لایه‌های متفاوت در مقیاس‌های گوناگون نشان داده ‌شد و درنَهایت، تأثیرات ‌تجمعی آنها با روی‌هم‌گذاری لایه‌ها ترسیم شد. نتایج روی‌هم‌گذاری لایه‌های فشار همچنین نشان ‌داد که تنوع و شدت ‌فشار از بخش‌های بالادست به‌سمت پایین‌دست رودخانه یا مصب‌ (به‌ویژه در بخش‌های میانی به‌سمت پایین‌دست) افزایش‌ می‌یابد. ازسوی‌ دیگر، نتایج استفاده از شاخص IRWQIsc، در این پژوهش، وضعیت کیفی نامناسب و بد آب ‌رودخانۀ ‌تجن را تأیید کرد؛ بر این اساس، با استفاده ‌از دستورالعمل چارچوب‌ آب (WFD)، لزوم انجام دادن فعالیت‌هایی درزَمینۀ احیا برای بخش‌های میان‌دست تا پایین‌دست این پیکرۀ ‌آبی تعیین شد.نتیجه‌گیری: قسمت اعظم رودخانۀ ‌اصلی تجن، منتهی به مصب، تحت ‌تأثیر فشار زیاد و مداخلات‌ انسانی متنوعی قرار می‌گیرد. نتایج به‌دست‌آمده از سنجش‌ پارامترهای فیزیکی‌ و شیمیایی در این پژوهش همچنین نشان ‌داد ‌کیفیت و سلامت ‌آب، در بخش‌های میان‌دست تا پایین‌دست رودخانه و مصب ‌تجن، نامطلوب است. بنابراین، برای احیای بوم‌سازگان مصبی، نیاز مبرم به اقدامات راهبردی و ‌مدیریتی است تا فشارهای یادشده کاهش یابد. بر این اساس، برای موفقیت در مدیریت و احیای ‌یکپارچۀ این پیکرۀ آبی، باید بر جنبه‌های گوناگون مخاطرات و در مقیاس‌های متفاوت، تمرکز داشت و این الگوی مطالعه می‌تواند درمورد سایر پیکره‌های آبی رودخانه‌ای و مصبی کشور نیز به‌ کار رود. درپایان، باید اشاره کرد که استقرار بی‌ضابطۀ شهرها و توسعۀ ‌آنها در حاشیۀ مصب‌ها، بدون انجام دادن مطالعات EIA، باعث شده است در بسیاری از نقاط دنیا این بوم‌سازگان‌های ارزشمند در ‌فشار شدیدی قرار بگیرند؛ این فشار در اغلب بوم‌سازگان‌های مصبی، به‌صورت آلودگی‌های صنعتی و شهری، تخریب ‌زیستگاه، کاهش میزان تنوع ‌زیستی، یکنواخت شدن و تکه‌تکه شدن زیستگاه، از دست رفتن ارزش‌های زیبایی‌شناختی و درنَهایت، ازبین رفتن خدمات اکولوژیک جلوه می‌یابد. مدیران بخش محیط‌زیست کشور می‌توانند این پژوهش را به‌منزلۀ اطلاعات پایه‌ای شایان توجهی، به‌منظور جلوگیری از روبه‌رو شدن با چالش‌های محیط‌زیستی بزرگ‌تر، به کار ببرند.