فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

رویا یدالهی شاه‌راه* چکیدهنگارنده در این مقاله، ابتدا دیدگاه‌های نظریه‌پردازان و منتقدان مطرح حوزه‌ی داستان نوجوان را درباره‌ی مسئله‌ی عاملیت نوجوان در این داستان‌ها مطرح کرده است؛ سپس این مسئله را به‌طور خاص، در قالب دوگانه‌هایی مفهومی از منظر دو نظریه‌پرداز ادبیات نوجوان، روبرتا سیلینگر-ترایتس و کارن کوتس، تبیین و صورت‌بندی کرده است. در مرحله‌ی بعد، با استفاده از روش تحلیل محتوای کیفی فیلیپ می‌رینگ و با تکنیک روندهای موازی، در یک نمونه داستان نوجوان ایرانی (گزارش مرد لوبیایی از مهدی رجبی)، این دوگانه‌های مفهومی را برای تحلیل وضعیت عاملیت شخصیت داستانی نوجوان به کار برده است. تحلیل‌ها نشان داد سوژه‌ی نوجوان در این رمان، از نظر عاملیت، در طیف میان سوژه‌ی مستقل رمانتیک و سوژه‌ی برساخته و نسبتاً مقهور پست‌مدرن واقع است، اما در بخش پایانی داستان، انتخاب اصلی او متمایل به اندیشه‌ی رمانتیک است و متضمن اندیشه و عمل آگاهانه در برابر مواضع ایدئولوژیک دیگر و نفی اهمیت آن‌هاست. با این وصف می‌توان گفت عاملیت سوژه‌ی این داستان بیش‌تر بر اساس اندیشه‌ی رمانتیک تصویر شده و بر استقلال سوژه تأکید دارد، اما باتوجه‌به تعلیق وضعیت سوژه در پایان داستان و طرح امکاناتی چون جنون یا مرگ سوژه، بر اهمیت نهادهای قدرت و نیز بر اهمیت مرگ به منزله‌ی امری زیستی و گریزناپذیر تأکید می‌شود. از سوی دیگر، پایان‌بندی داستان با تکیه بر اندیشه‌ی کنار‌هم‌بودن و برتری‌دادن آن بر سایر اندیشه‌های جایگزین، بر شکل‌گیری نوعی هویت زایا دلالت دارد که البته مستلزم گسست از سایر بخش‌های اجتماع و نادیده گرفتن آن‌هاست.