بررسی روابط بینامتنی افسانۀ ساری گَلین آذربایجان با حکایت شیخ صنعان عطار
نویسندگان
1 دانشجوی دکتری، پژوهش هنر، دانشکده هنر، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی، تهران، ایران.
2 استادیار موسسه آموزش عالی اقبال لاهوری، مشهد، ایران
doi
10.22059/ijar.2024.375482.459864چکیده
هدف: این پژوهش در پی تحلیل معنایی و مضمونی ترانۀ ساری گلین آذربایجان و افسانۀ عاشقانۀ مرتبط با آن و تبیین جایگاه بینامتنی آن بر پایۀ نظریۀ بینامتنیت ژرار ژنت با حکایت شیخ صنعان عطار است تا ضمن بررسی تفاوتها و شباهتهای این دو داستان، به دریافت شایستهتر ترانۀ ساری گلین دست یابد. بررسی بینامتنی برای شناخت پیشینه و نقد متون ادبی یا هنری و نیز تشخیص اصالت و خلاقیت آنها بسیار موثر است. در این پژوهش چنانچه ترانۀ ساری گلین آذربایجان و افسانۀ عاشقانهای که پیرامون آن وجود دارد به صورت تطبیقی و بینامتنی با اثر ادبی حکایت شیخ صنعان عطار مورد بررسی قرار گیرد میتواند نکات و وجوه تازهای دربارۀ این اثر فراهم کند و سبب درک عمیقتر و فهم بهتر ترانۀ ساری گلین شود. روش: روش پژوهش حاضر از نوع توصیفی_تحلیلی و شیوۀ تجزیه و تحلیل اطلاعات به صورت کیفی است. در این پژوهش ابتدا برای کسب اطلاعات در مورد ترانۀ ساری گلین با تعدادی از اساتید و پژوهشگران در زمینۀ موسیقی فولکلوریک آذربایجان مصاحبه و بعد از آن به روش کتابخانهای در خصوص حکایت شیخ صنعان عطار و مبانی نظری، اطلاعاتی گردآوری شده و سپس با تکیه بر نظریۀ بینامتنیت ژرار ژنت تحلیل درونمایه و شخصیتها و کنشهای این دو متن انجام میگیرد. یافتهها: شخصیتهای اصلی و رویدادهای این دو، از قبیل عشق یک مسلمان به دختری مسیحی، شروط ازدواج و روی برگرداندن از اسلام و چوپان شدن عاشق، پایان زندگی دختر مسیحی از فراق یار، نشان دهندۀ شباهت مضمونی بسیار بینشان میباشد؛ مضمونی که بیان کنندۀ عشقی ناکام و دلداگی پرشوری است. شخصیتپردازیهای افسانۀ ساری گلین که آشکارا از شخصیتهای حکایت شیخ صنعان عطار بهره گرفته و مردی مسلمان دلباختۀ دختری مسیحی میشود و نیز مضمون دقیق و مشترک عشقی که مسائل دینی مخل و بازدارندۀ آن است و ناکامی در وصالش ریشه در باورهای دینی دارد و همچنین شرط سخت گذر از اسلام برای رسیدن به معشوق که عینا از حکایت شیخ صنعان عطار گرفته شده است ایضا جان سپردن دختر ترسا از فراق حقتعالی و مرگ ساری گلین از فراق یار و دلشکستگی و غم عشق این جهانی که اختلاف در روایت فرجام دختر مسیحی با توجه به اینکه در بینامتنیت صریح متن دوم نسبت به متن اول تفاوتهایی دارد و تشابه و تاکید بر پایان زندگی دختر مسیحی در هر دو حکایت است؛ رابطۀ بینامتنی صریح را بین تمامی این موارد برقرار میکند. همچنین چوپانی گلۀ بره در افسانۀ ساری گلین میتواند نشانه و اشارهای به خوکرانی در حکایت شیخ صنعان عطار باشد که بخشی از بینامتنیت ضمنی است. نتیجهگیری: در نهایت این بررسی بینامتنی روشن کنندۀ تاثیرپذیری افسانۀ ساری گلین آذربایجان از حکایت شیخ صنعان عطار و سبب درک بهتر ترانۀ ساری گلین شد و به نظر میرسد افسانۀ ساری گلین در واقع، روایتی عامیانه از حکایت شیخ صنعان عطار است
