فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

هدف: هدف از انجام این مقاله اثبات این موضوع است که نخل به عنوان نماد ایزدی قربانی‌شونده در مناطق نخل‌خیز فارس به‌ویژه در شهرستان جهرم، در آیین‌های سوگواری امام حسین(ع) به صورت حقیقی و نمادین کاربرد داشته است. روش تحقیق: روش انجام این تحقیق به صورت توصیفی-تحلیلی و مشاهدات میدانی است. یافته‌های تحقیق: بر اساس یافته‌ها، آیین‌های سوگواری از آیین‌های بسیار کهن تاریخ بشر است. نگاهی خاستگاه این رسوم نشان می‌دهد آیین‌های سوگواری عمومی و مشهور، از منشاء اسطوره‌های زایش و رستاخیز مایه گرفته و ادامه یافته‌اند. در اساطیر، ایزدی نباتی قربانی می‌شود تا خونش ضامن حیات و برکت‌بخش باشد که حاصل این قربانی یا خودنثاری ایزدی، به نوعی تکرار عمل کیهان‌آفرینی و پیدایش و تکوین جهان‌هاست. ایرانیان روح واقعة عاشورا را لمس کرده‌اند و این دیده‌ها، الگوهایی کهن را در ذهن تاریخی‌ ایشان بازآفرینی کرده است تا این واقعه را علاوه بر حادثه‌ای در پهنة تاریخ، رخدادی ازلی و ابدی بینگارند. در فرهنگ ایرانی، پیکرة نخل به پیکرة انسان تشبیه شده و از سویی نیز نمادی از ایزد شهید بین‌النهرین، یعنی دوموزی است. خون امام حسین(ع) بسان سیاوش و سایر قهرمانان که ناجوانمردانه و مظلومانه کشته ‌شده‌اند، برکت‌بخش سایر قیام‌هاست، بنابراین در اذهان و آیین‌های ایرانی، درخت نخل که نماد ایزدی گیاهی قربانی‌شونده است و در عزاداری‌های اساطیری به کار می‌رفته، نماد شهادت امام حسین(ع) نیز قرار می‌گیرد و قربانی می‌شود. نمونۀ مورد مطالعۀ این تحقیق، شهرستان جهرم، از شهرهای کهن و نخل‌خیز فارس و جنوب ایران است که در منابع مکتوب کهن نیز از کیفیت خرمای آن تعریف شده است. تا بدانجا که سیاحان در دورۀ صفوی، این شهر را جنگل نخل نامیده و از کیفیت درختان نخل، شکل و خرمای آن بسیار سخن گفته‌اند. با این حال در تحقیقاتی که دربارۀ نخل انجام شده، به ریشه‌های اسطوره‌ای و سنن مرتبط با این درخت در فارس یا جهرم اشاره نشده است.نتایج تحقیق: بر اساس نتایج به دست‌آمده، نخل ماتم هم تمثیلی از امام حسین(ع) و هم نماد شیئی مقدس، یعنی تابوت شهدا، در آیین‌های سوگواری محرم در فارس است. این مراسم نیز، مانند بسیاری از عزاداری‌های آیینی، هم نوعی اعلام سوگواری و ماتم در پی به شهادت رسیدن امام حسین(ع) و همراهی و حمایت و هم نوعی ابدی‌دانستن امام حسین(ع) و قیامش است. شیوه‌هایی چون: نخل ماتم، تابوت و کتل و... از اشکال نمادین آیین عزاداری محرم در جهرم است که در تمام آن‌ها از گذشته تا کنون نخل وجود داشته است. این سنت‌ها با سایر سنن مناطق جنوب فارس مانند لار، لامرد، خاوران و... که نخل‌خیزند نیز در برخی موارد تطابق دارد. محصولات حاصل از نخل چون خرما، حلوا، نان‌های شیرین و... نیز در مراسم عزاداری امام حسین(ع) در فارس و جهرم به صورت نمادین برای شادی روح درگذشتگان استفاده می‌شوند که آن‌ها نیز ریشه در اساطیر دارند.