ساختار اجتماعی- سیاسی ایل خزل ایلام در غرب زاگرس مرکزی از دیدگاه انسان شناسی
نویسندگان
1 دکتری باستانشناسی
doi
10.22059/ijar.2023.361624.459826چکیده
هدف: ایل خزل از ایلهای پرجمعیت ساکن در نواحی شمال ایلام است که در گذشته دارای شیوه معیشتی بر کوچنشینی بوده و امروز در شهرستان شیروان چرداول و ایلام و بخشهای بزرگی از آن در استانهای کرمانشاه، همدان، آذربایجان غربی و کردستان(چاردولی)، فارس و در کردستان عراق بهسر میبرند. در مورد منشاء این ایل اطلاعات اندکی در دست است. اما بر اساس شواهد سابقه آن حداقل به دوره صفویه میرسد و در ادوار بعد تحولات مختلفی را از سر گذرانده است. ساختار این ایل بر پدر تباری است و دارای پیوندهای عشیرهای، فرهنگی و اجتماعی و سیاسی زیادی در گذشته با ایلهای همجوار بوده است بطوریکه برخی این ایلها خود را به یک نیای مشترک میرسانند و برای مقابله با ایلهای دشمن یا رقیب پیمان نامههای توسط سران آن با ایلهای همجوار بسته میشد. در مجموع این ایل دارای پیمان نامه با والیان و متحد آنان به شمار میرفتند. دارای ساختار اجتماعی و سلسله مراتب سیاسی و ساختار قدرت خاص خود است. این ساختارها در مواقع بحران بقای ایل را تضمین میکردند. از نظر ساختار اجتماعی از مال- بنه مال- هوز، خیل و تخمه- طایفه- تیره و ایل تشکیل شده است و از نظر ساختار سیاسی به ترتیب شامل ریش سفید یا سرمال، کلین یا کلانتر، کدخدا، کدخدای رئیس تیره و تشمال (یک یا دو نفر یا بیشتر) که ریاست ایل را به صورت مشترک برعهده داشتند و در بالاترین رده قدرت هاونگره یا کنفدراسیون ایلی به ریاست والی(تا پیش از دوره پهلوی اول) شامل میشد. ایل خزل دارای 5 تیره که هرکدام از این تیرهها دارای قلمروی خاص خود بوده و از چندین طایفه تشکیل شدهاند. به گویش کردی جنوبی صحبت میکنند و امروزه پیرو مذهب تشیع هستند. در این مقاله به بررسی ساختار اجتماعی سیاسی و سلسله مراتب قدرت و جایگاه مذهب در ایل خزل تا پایان دوره پهلوی اول براساس پژوهشهای میدانی یعنی بر اساس گفتگوها و روایاتی که در آئینهای مختلف توسط شاعران و بزرگان بازگو شده و حضور در آئینهای مختلف و همچنین در خلال بررسیهای باستانشناسی گورستانهای متعددی مربوط به تیرهها و طوایف ایل خزل و دیگر ایلها(که میتوانست جنبه مادی این ساختار را نشان دهد) بررسی شد و سپس به بررسی هرکدام از عوامل پیشگفته برای دستیابی به ساختارهای اجتماعی- سیاسی در کنار مطالعات کتابخانهای-سفرنامهها و گزارشاتی که در گذشته نوشته شدهاند، پرداخته شد.روششناسی: بطور کلی در این مقاله نگارنده از روش امیک(دیدگاه و اندیشه مردمان مورد مطالعه) و روش اتیک(دیدگاه پژوهشگر) که روشهای رایجی در انسانشناسی هستند، در کنار مطالعات کتابخانه و در تلفیق با هم بهره برده است.یافتهها: یافتههای این پژوهش نشان دهنده وجود ساختار اجتماعی و سیاسی نظام مند در ایل خزل است که این ساختارها در ارتباط و تعامل با هم توانستهاند انسجام ایل را در برابر دیگر ایلها حفظ کرده و به عنوان یک واحد منسجم و یکدست در بیرون و در درون نیز به حفظ نظم و برطرف ساختن مشکلات کمک کند
