فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

هدف: بررسی جایگاه و ظرفیت نقشه‌های نظامی در مطالعات شهری و آشکارسازی جزئیاتی که در نقشه‌های عادی کمتر به آن‌ها پرداخته شده‌است.روش‌شناسی: پژوهش حاضر با روش تحقیق تاریخی و رویکرد توصیفی، به مطالعۀ تطبیقی سه نقشه از شهر تهران (نقشۀ دایرۀ جغرافیایی ارتش ایران 1327ش، نقشۀ مشترک ارتش ایران و ارتش آمریکا 1327ش، و نقشۀ دفتر جنگ بریتانیا ۱۳۳۱) می‌پردازد. این سه نقشه با جست‌وجوی کلیدواژه‌های مرتبط با «نقشۀ نظامی»، در مراکز اسناد داخلی و خارجی شناسایی شدند؛ سپس براساس معیارهایی چون مقیاس، هم‌زمانیِ تاریخی، تنوع منشأ نظامی، دقت ترسیم، و محتوای کالبدی، انتخاب شدند و در سه محدودۀ شهریِ دانشگاه تهران، باغ ملی، و ورزشگاه امجدیه به‌صورت تطبیقی تحلیل شدند.یافته‌ها: هر نقشه براساس هدف و نهاد تهیه‌کننده، داده‌های منحصربه‌فردی را ارائه می‌دهد. نقشۀ ارتش ایران (1327ش) غنی‌ترین اطلاعات نام‌گذاری معابر را دارد؛ نقشۀ مشترک ارتش ایران و ارتش آمریکا (1327ش) سندی از همکاری‌های فنی-نظامی است؛ و نقشۀ بریتانیا (1331ش) کامل‌ترین نمایش از ساختار توده-فضا و جزئیات زیرساختی مانند شبکۀ قنات‌ها را به‌تصویر می‌کشد.نتیجه‌گیری: نقشه‌های نظامی، با ثبت دقیق لایه‌های کالبدی و زیرساختی، منبعی ارزشمند برای بازخوانی تحولات شهری‌اند و تلفیق آن‌ها با دیگر اسناد تاریخی، درکی جامع‌تر از روند توسعۀ تهران فراهم می‌کند.