فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

چکیدهباتوجه‌به اهمیت و جایگاه مساجد و مدارس جامع درطول دورۀ اسلامی، موقوفات ارزشمندی برای حمایت از طلاب و آبادانی این مساجد درنظر گرفته می‌شد و غالباً یکی از علمای برجسته، سرپرستی و رسیدگی به این موقوفات را برعهده می‌گرفت. با احداث مسجد جامع زنجان در دورۀ قاجار، نظارت بر موقوفات این مسجد به عبدالله دارا و تولیت به سیدمحمد مجتهد حسینی (امام‌جمعۀ زنجان) سپرده شد؛ ولی پس‌از درگذشت نخستین متصدیان، بازماندگان بر سر تصاحب تولیت به ستیز با یکدیگر پرداختند که تا عصر حاضر هم ادامه داشته‌است. خاندان دارا به‌عنوان مدعی با پشتیبانی عناصر و گروه‌های دیگر سعی داشته‌اند تولیت موقوفات ارزشمند مسجد جامع زنجان را کسب کنند و خاندان حسینی زنجانی (امام‌جمعه) هم درجایگاه مدافع سعی داشته‌اند تا تولیت را در دست خود حفظ کنند.هدفمقاله ضمن پرداختن به منازعات گروه‌های مدعی و بررسی اختلاف‌ها و بحران‌ها، به این پرسش اساسی می‌پردازد که:تولیت موقوفات ارزشمند مسجد جامع زنجان به‌درستی برعهدۀ کدام خاندان و افراد بوده‌است؟روش/ رویکرد پژوهشروش مقاله، پژوهشِ تاریخی است که با رویکرد کتاب‌خانه‌ای و بهره‌گیری از اسناد سازمان‌های دولتی، خصوصی، شخصی، و خاندان‌های زنجانی، به‌شیوۀ توصیفی-تبیینی موضوع را بررسی کرده‌است.یافته‌ها و نتیجه‌گیریپس‌از وفات دومین متولی مسجد جامع زنجان -میرزاعبدالواسع حسینی زنجانی- در 1291ق و درادامه وفات دومین ناظر -محسن‌میرزا میرآخور- در ۱۲۹2ق، جدال بازماندگان این دو بر سر تولیت موقوفات آغاز شد. موانعی نظیر بیماری، تحصیل، و کم‌توجهی میرزاابوالفضائل امام‌جمعه و فرزندش میرزامحمود حسینی زنجانی (متولیان وقت) در رسیدگی به وضعیت مسجد، مهم‌ترین عوامل تلاش‌های ناظران وقت برای رد تولیت از خاندان حسینی زنجانی بودند. آن‌چه به‌نظر می‌رسد، با عنایت به برخی سوءاستفاده‌ها که خاندان دارا به امامان جمعه نظیر میرزاعبدالواسع حسینی نسبت می‌دادند و ازسوی‌دیگر باتوجه‌به ارزش مادی موقوفات مسجد جامع که در شهر کوچکی نظیر زنجان بسیار قابل‌توجه بود، هریک از عناصر و گروه‌ها با آگاهی از این ارزش و جایگاه، با استناد و اتکا به اسناد موجود سعی داشتند اهداف خود را پیش ببرند و تولیت موقوفات را به‌دست بیاورند تا بخشی از نیازهایشان را رفع کنند.با عنایت به بررسی محتوای مجموع اسناد خاندان‌های مدعیِ تولیت مسجد جامع، سواد وقف‌نامۀ خاندان دارا -که در نزد بازماندگانِ یکی از مباشران بانام دامادی قرار دارد- نادرست است و درمقابل، برخی از سواد وقف‌نامه‌های خاندان حسینی زنجانی (امام‌جمعه) به‌عنوان متولیان مسجد جامع، صحیح به‌نظر می‌رسد. براساس یافته‌ها، سه بار آرای صادره ازسوی ادارۀ تحقیق اوقاف و شعبۀ بررسی اسناد موقوفۀ مسجد جامع در دورۀ پهلوی (رضاشاه، محمدرضاشاه) و اوایل انقلاب اسلامی، تولیتِ نسل‌به‌نسلِ خاندان حسینی زنجانی بر موقوفات مسجد جامع را تأیید کرده‌است.واژگان کلیدی: مسجد جامع؛ زنجان؛ خاندان حسینی؛ خاندان دارا؛ موقوفات.