فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

هدف: هدف پژوهش حاضر، معرفی اسناد تاریخی دورة قاجار، به نام حکم و تعلیقۀ صدور، و تبیین اهمیت این نوع سند دیوانی در شناخت و فهرستنویسی اسناد و پژوهش‌های تاریخی عصر قاجار است.روش/ رویکرد پژوهش: روش مورد استفاده در این مقاله توصیفی‌ـ تحلیلی و بر مبنای داده‌‌ها و با بهره‌گیری از منابع اسنادی و کتابخانه‌ای و مدارک موجود از قبیل احکام، بودجۀ مستمرّیّات کلّ ممالک محروسه استخراج شده است و این داده‌ها به لحاظ ساختار و کارکرد و محتوا در جهت توصیف و تبیین و تحلیل «حکم» و «تعلیقه» و «نوشتجات» مورد استفاده قرار می‌گیرند.یافته‌ها و نتیجه‌گیری: نتایج حاصل از این تحقیق نشان می‌دهد که در عصر قاجار به نوعِ نامه‌ها و مکاتبات دیوانی صدور قاجار، حکم اطلاق می‌شد. این سند در چارچوب اداری- دیوانی صادر می‌شد و دارای کارکرد خاصی بوده است و به یادداشت، دستور و نوشتۀ صدراعظم در هامش و حاشیۀ نامه‌ها و مکاتبات دیوانی، تعلیقه و به مکاتبات صدور با شاه نوشتجات می‌گفتند. این اسناد از لحاظ ساختار و سیمای بیرونی شامل رویّه و ظهریّه، همراه با اضافات و حواشی بوده است. تعلیقه هم به دستورات و نوشته‌های صدراعظم گفته می‌شد که در هامش و حاشیۀ نامه‌ها و عرایض و مکتوبات می‌آمد؛ اصطلاح «حکم» نام اصلی و جنبۀرسمی مکاتبات و نامه‌های اداری صدور بود و «تعلیقه» دستورات صدراعظم بود که بدون علامات و درحواشی نامه‌ها و عرایض و ... می‌آمد. همچنین روشن شد که نوشتجات به گزارش کار روزانۀ صدراعظم به پادشاه گفته می‌شد که به خطّ خود صدراعظم نوشته می‌شد و مقیّد به ثبت و موشّح به علامات نبود. همچنین روشن شد که حکم صدراعظم‌ در طبقه‌بندی‌ اسناد اصطلاح دیوانی است و بر این اساس، آن را جزء اسناد دیوانیات قرار می‌گیرد.