طراحی الگوی مطلوب نقش شبکههای اجتماعی و پیامرسانهای موبایلی در توسعۀ اینترنت افراد (IoP) در ایران
نویسندگان
1 دانشجوی دکتری، گروه علوم ارتباطات اجتماعی، واحد تبریز، دانشگاه آزاد اسلامی، تبریز، ایران.
2 استادیار، گروه ارتباطات و رسانه، واحد تبریز، دانشگاه آزاد اسلامی، تبریز، ایران.
3 استادیار، گروه علوم اجتماعی، واحد خلخال، دانشگاه آزاد اسلامی، اردبیل، ایران.
4 استاد، گروه علوم ارتباطات اجتماعی، دانشکده فرهنگ و ارتباطات، دانشگاه سوره، تهران، ایران.
doi
10.22059/mmr.2026.396106.1179چکیده
هدف: اینترنت افراد بهعنوان یکی از مفاهیم نوظهور در امتداد تحولات اینترنت اشیا و اینترنت همهچیز، بر محوریت انسان، تعاملات اجتماعی، ارتباطات هوشمند، دادههای شخصی و مشارکت کاربران در زیستبوم دیجیتال تأکید دارد. در این میان، شبکههای اجتماعی و پیامرسانهای موبایلی، بهدلیل نقش گسترده در تسهیل ارتباطات، شکلدهی به خرد جمعی، تقویت مشارکت اجتماعی و تولید و گردش داده، میتوانند بستر مهمی برای توسعۀ اینترنت افراد باشند. بر این اساس، پژوهش حاضر با هدف طراحی و تبیین الگوی مطلوب نقش شبکههای اجتماعی و پیامرسانهای موبایلی در توسعۀ اینترنت افراد در ایران انجام شده است. روش: این پژوهش از نظر هدف، کاربردی و از نظر رویکرد، کیفی است و با استفاده از روش تحلیل مضمون اجرا شده است. کنشگران مدنی، توسعهدهندگان پلتفرمها، فعالان بخش خصوصی و استارتاپی، متخصصان دانشگاهی، مدیران و کارشناسان شورای عالی فضای مجازی و دستگاههای اجرایی فعال در حوزۀ فضای مجازی، جامعۀ مشارکتکنندگان را تشکیل دادند. نمونهگیری بهصورت هدفمند و با بهرهگیری از تکنیک گلولۀ برفی انجام شد و فرایند مصاحبه تا دستیابی به اشباع نظری ادامه یافت. در مجموع، با ۱۸ نفر از خبرگان مصاحبۀ نیمهساختاریافته انجام شد. دادههای حاصل از مصاحبهها پس از مکتوبسازی با استفاده از نسخۀ ۲۰۲۰ نرمافزار مکسکیودا کدگذاری و تحلیل شدند. برای افزایش اعتبار یافتهها، بازبینی کدها و مفاهیم استخراجشده توسط مشارکتکنندگان و بررسی مجدد فرایند کدگذاری انجام گرفت. یافتهها: نتایج تحلیل مضمون نشان داد که الگوی مطلوب توسعۀ اینترنت افراد در ایران در پیوند با شبکههای اجتماعی و پیامرسانهای موبایلی، از ۵ مضمون فراگیر، ۴۰ مضمون سازماندهنده و ۱۳۱ مضمون پایه تشکیل شده است. مضامین فراگیر شناساییشده عبارتاند از: شرایط زمینهای توسعۀ اینترنت افراد، کنشها و واکنشهای لازم برای توسعۀ اینترنت افراد، کارکردها و کژکارکردهای شبکههای اجتماعی و پیامرسانهای موبایلی در توسعۀ اینترنت افراد، کارکردها و کژکارکردهای آنها در توسعۀ خرد جمعی و کارکردها و کژکارکردهای آنها در توسعۀ مشارکت اجتماعی و مدنی. بر اساس یافتهها، توسعۀ اینترنت افراد صرفاً امری فناورانه نیست، بلکه به مجموعهای از عوامل سیاستی، زیرساختی، فرهنگی، اجتماعی، حقوقی، دادهای و ارتباطی وابسته است. همچنین شبکههای اجتماعی و پیامرسانهای موبایلی، در کنار ظرفیتهایی مانند تسهیل گفتوگو، دسترسی به اطلاعات، یادگیری همتابههمتا، جمعسپاری دانش و تقویت مشارکت مدنی با مخاطراتی همچون قطبیسازی، اطلاعات نادرست، دستکاری الگوریتمی، نگرانیهای حریم خصوصی، تعامل سطحی و کاهش اعتماد اجتماعی نیز همراهاند. نتیجهگیری: توسعۀ اینترنت افراد در ایران، به الگویی چندبعدی و بومی نیاز دارد که در آن، همزمان به الزامات زیرساختی، سیاستگذاری داده، حقوق دیجیتال، سواد رسانهای، اعتماد عمومی، مشارکت اجتماعی، نوآوری فناورانه و مدیریت کژکارکردهای پلتفرمی توجه شود. بر اساس یافتهها، شبکههای اجتماعی و پیامرسانهای موبایلی، زمانی میتوانند به توسعۀ اینترنت افراد کمک کنند که در چارچوبی شفاف، مشارکتمحور، ایمن، قابل اعتماد و مبتنی بر حقوق کاربران سازماندهی شوند. الگوی ارائهشده میتواند برای سیاستگذاران فضای مجازی، توسعهدهندگان پلتفرمها، مدیران شهری، فعالان زیستبوم نوآوری و پژوهشگران حوزۀ ارتباطات و فناوری اطلاعات، مبنایی برای تصمیمگیری، برنامهریزی و توسعه خدمات دیجیتال انسانمحور فراهم سازد.
