فرامتنهای تاریخی نمایشنامههای گزارش خواب، فعل و فرشته تاریخ نوشته محمد رضاییراد بر اساس نظریه ترامتنیت ژرار ژنت
نویسندگان
1 استادیار گروه نمایش دانشکده هنر دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی. تهران، ایران.
2 کارشناس ارشد ادبیات نمایشی، گروه نمایش، دانشکده هنر، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی، تهران، ایران.
doi
10.22059/jfadram.2025.387175.615986چکیده
این پژوهش خوانشی فرامتنی از سه نمایشنامه گزارش خواب، فعل و فرشته تاریخ اثر محمد رضاییراد، با رویکرد تاریخی و بر اساس نظریه ترامتنیت «ژرار ژنت» ارائه میدهد. رضاییراد با بهرهگیری از ظرفیتهای ترامتنی، تاریخ را نه بهعنوان بازنمایی گذشته بلکه بهمثابه ابزاری برای نقد اکنون و احیای سوژه انقلابی به کار میگیرد. این پژوهش از منظر ماهیت، تحلیلی-تطبیقی است. روش تحقیق بر مبنای تحلیل کیفی و با استفاده از رویکرد ترامتنی ژرار ژنت انجام شده است. دادهها از طریق مطالعه دقیق متون نمایشی و منابع کتابخانهای (آثار رضاییراد و متون بنیامین) جمعآوری شدهاند. این مقاله نشان داد رضاییراد در آثار خود بهویژه در سه نمایشنامه گزارش خواب، فعل و فرشته تاریخ به طرح مسائل تاریخی و فلسفی میپردازد که نشاندهنده تأثیرپذیری او از مکتب مارکسیسم و اندیشههای والتر بنیامین است. فرامتنهای موردنظر در 5 قالب فرمی پیرنگ، شخصیتپردازی، دستور صحنه، مضمون و دیالوگ حضور دارند و عمدتاً تحت تأثیر «پروژه پاساژها»، مقاله «در باب زبان» و «تزهایی درباره مفهوم تاریخ» بنیامین هستند. هدف رضاییراد از بهکارگیری این فرامتنهای تاریخی با انگیزههای مارکسیستی نظیر دعوت مخاطب به زیست انقلابی و آگاهانه، بازخوانی تاریخی با جانبداری از ستمدیدگان، نقد دیدگاه پیشرفتگرا به تاریخ و تحقق نظریه «زیباییشناسی شکست» همراه است. رضاییراد با تلفیق تاریخ، فلسفه و فرمهای نمایشی توانسته است مفاهیمی مانند پراکسیس، آگاهی تاریخی، نقد پیشرفتگرایی و زیباییشناسی شکست را بهصورت نمایشی در آثارش بازتاب دهد.
