سیر تحول وام واژۀ جاز در موسیقی ایران
نویسندگان
1 استاد گروه موسیقی، دانشکدگان هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، ایران.
2 دانشجوی دکتری پژوهش هنر (گرایش موسیقی،) گروه مطالعات عالی هنر، دانشکده هنرهای تجسمی، دانشکدگان هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، ایران.
doi
10.22059/jfadram.2025.386681.615983چکیده
سابقۀ استفاده از وامواژهها در ایران به سالها قبل بازمیگردد و نمونههایش خصوصاً در موسیقی، فراوان استفاده میشود. این در حالی است که میان وامواژههای غربی، «جاز» سرنوشت متفاوتی را تجربه میکند و بستر تأویلهای گوناگونی میشود. این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی و با تکیه بر مکتوبات، به بررسی تحول مفاهیم مرتبط با جاز میپردازد؛ همچنین به دنبال شناسایی عواملی است که پیدایش تفسیرهای ناهمگون از این وامواژه را طی فرگشت موسیقایی تسهیل میکند. یافتهها نشان میدهد از بحبوحۀ مدرنسازی و غربیسازی در ایران تاکنون، واژۀ جاز پنج مفهوم متفاوت را نمایندگی میکند که اغلب آنها در گذر زمان با اصطلاحات دیگری جایگزین میشوند. مواردی همچون آمریکاستیزی، سنتگرایی، ذهنگرایی، فقدان حمایت منسجم سازمانی و دانشگاهی و همچنین غرابتهای موسیقایی، امکان بروز روایتهای ناهمخوان و گاه متناقض از این وامواژه را پدید میآورد. «جاز ایرانی» با وجود تغییر کارکرد، تنها اصطلاحی است که در ادبیات موسیقی ایران طی بازههای پیش و پس از انقلاب اسلامی باقی میماند. با توجه به اهمیتِ موسیقی موسوم به جاز ایرانی در سالهای پیش از انقلاب، در بخشی از تحقیق حاضر، مقایسۀ این موسیقی با جاز آمریکایی مورد پژوهش قرار میگیرد و نتایج وجود پارهای همپوشانیهای فنی میان دو موسیقیِ مذکور را نشان میدهد.
