فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

چکیده زندان یکی از کهن­ترین اشکال تنبیه و برجسته­ترین مکانِ­ طرد در تاریخ جوامع بشری است که تشکیلات بیرونی و سازوکار درونی آن، از جامعه ­ای به جامعۀ دیگر و از دوره­ای به دورۀ دیگر تغییر می ­کرده است. اشکال مختلف زندان و موقعیت برجستۀ مکان زندان در ساختار کالبدی شهرهای ایرانی ـ اسلامی و استفادۀ مکرر از مجازات حبس در­مورد محکومان در تاریخ ایران در قرون پنجم و ششم هجری، این پرسش را برمی ­انگیزاند که زندان در کجای نظام حقوقی ـ قضائی قرار می­ گرفت و سازوکار درونی آن چگونه بوده است. مقالۀ حاضر بر آن است با رویکردی توصیفی ـ تحلیلی و با الهام از مطالعات میشل فوکو، به بررسی نظام زندان و حبس بپردازد و توصیفی کامل از آن در دورۀ مزبور ارائه کند. در­ پایان، چنین نتیجه گرفته شد که زندان به ­مثابۀ مکانِ طردْ در دل یک شبکه ­بندی دقیق فضای شهری و قلمروی قرار داشت که از طریق جای دادن زندانیان به بهترین شیوۀ تقسیم ­بندی ­های دوتایی و توزیع تفاوت­ گذارانۀ زندانیان را بازنمایی می­کرد. زندانیان محاکم حقوقی ـ قضائی بر اساس جرم، نوع و میزان محکومیت، جنسیت، سن، جایگاه تشکیلاتی و غیره، تنها با گذراندن دوران محکومیت و یا استفاده از سایر ابزارهایی که نظام حقوقی ـ قضائی مبتنی بر فقه اسلامی در اختیار او می­ گذاشت، قادر به بازگشت به جامعه بود؛ اما زندانیان سیاسی ـ امنیتی که به ارادۀ قدرت سیاسی گرفتار حبس شده بودند، اگر تا مرگ در حبس نمی ­ماندند، آزادی ­شان در گرو عفو یا مرگ حاکم و سلطان بود.