مفهوم «سیر نغمگی» در موسیقی دستگاهی ایران (مطالعۀ موردی: درآمد آواز بیات اصفهان)
نویسندگان
1 استادیار گروه موسیقی، دانشکدة هنرهای نمایشی و موسیقی، پردیس هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، تهران، ایران
2 کارشناسارشدِ نوازندگی موسیقی ایرانی، دانشگاه هنر، تهران، ایران
doi
10.22059/jfadram.2017.62971چکیده
«سیر نغمگیِ» یک مُد همانند نقشهای است که مختصاتِ کلیِ گردش ملودی را در آن مُد ترسیم میکند. مسیرِ این گردش، در زمینة بستر نغمگی هر مُد، با نغماتی که نقشِ اساسی در تعیین هویت آن مُد دارند نشانهگذاری میشود. این نغمات در موسیقی دستگاهی ایران عبارتاند از: نغمههای شاهد؛ ایست؛ خاتمه؛ و متغیر. سیر نغمگی جهت حرکت ملودی در بین این نغمات نیز جزئیاتی از چگونگی این حرکت را در اختیار میگذارد. سیرِ یک مُد در موسیقی دستگاهی ایران همواره در لایههای زیرینِ ملودی مستتر بوده و هیچگاه نمودی مستقل نداشته است. هدف مؤلفان در این مطالعه بیرونکشیدن سیر، که ذاتاً ماهیتی مجردتر از ملودی دارد، از دلِ قالب متعین ملودی و نمایش آن است. بدین منظور، نمونههایی از اجراهای معتبر مُد درآمد آواز بیات اصفهان، به منزلة موردِ پژوهشی در نوعِ ردیفی و اجرای آزاد دستگاهی، انتخاب شد. پس از بررسی تحلیلی- تطبیقی هر نمونه، سیر ملودیِ آن به صورت نموداری ترسیم شد؛ مقایسة این نمودارها وجوه اشتراک بنیادی آنها را آشکار میکند. مجموعة این اشتراکات، که میتوان گفت نمایشگر مسیری است که ملودی برای تبیینِ مُد درآمد آواز بیات اصفهان در هر اجرای دستگاهی طی میکند، با نام نمودار سیر این مُد پیشنهاد شده است.
