نگاهی به آب‌جاینام‌های ایران (مطالعۀ موردی: جاینام‌های مرتبط با «چشمه»)

نویسندگان

1 دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی، واحد رشت، دانشگاه آزاد اسلامی، رشت، ایران

doi
10.22034/jget.2024.417854.1510
چکیده

مقدمه:  زبان مجموعه بزرگی است که دارای بخش های مختلفی است. در بخش واژگان هر زبانی، کلماتی برای نامگذاری مکان‌های جغرافیایی ساخته می‌شود. از آنجایی که نام مکان‌های جغرافیایی در بیشتر زبان‌ها از عناصر قدیمی زبان هستند، مطالعه نام مکان‌ها در هر زبان یا هر منطقه‌ای می‌تواند به شناخت آن زبان کمک زیادی کند. توپونیمی علم مطالعه اسامی جغرافیایی است که به نوعی زیر شاخة زبان‌شناسی است و اصول و قواعدی دارد.هدف:  هدف این مقاله بررسی نام مناطقی است که چشمه (و نام‌های دیگر آن در زبان‌های رایج ایران، مانند خانی، کانی، گانی و بلاغ/ بولاق) در آنها نقش اساسی دارد. سوال اصلی این تحقیق این است که چه قوانین و مکانیسم‌هایی در ساخت نام‌های مرتبط با آب در ایران وجود دارد؟روش شناسی:  در این پژوهش نخست پیکره‌ای از اسامی جاینام‌هایی که برای اشاره به چشمه در ایران به کار می‌روند، از مرکز آمار پورتال ایران تهیه شده‌است. سپس این جاینام‌های دسته‌بندی‌شده بر حسب رنگ خاک، ابعاد چشمه، نام آباد کنندۀ آن چشمه و یا موارد دیگر، تحلیل شده‌اند.قلمرو جغرافیایی پژوهش:  در این تحقیق از میان تمامی نام‌های مکان ایران، فقط نام‌هایی که در ایران برای اشاره به چشمه ایجاد شده و به عنوان نام روستا به کار می‌رود، بررسی شده‌است. مانند چهل‌ترمه (نام روستایی در بخش مرکزی دیوان‌دره کردستان). «گرما کاهانی» (نام روستایی در بخش مرکزی دلفان و نیز روستایی در بخش مرکزی خلخال).یافته­ ها و بحث: در نام­گذاری‌ها، رنگ خاک یا چشمه، زمینه، طعم آب، نام سازندة چشمه، ابعاد و اندازة چشمه، موقعیت طبیعی چشمه، شرایط محیطی حاکم بر بهار، مانند وجود حیواناتی مانند کبک، آهو، عقاب، و وجود درختانی مانند توت، انجیر و بید نقش اساسی دارند. بررسی تطبیقی ​​نام‌‌های مکان‌های مختلف در ایران راهی برای شناخت بهتر و بیشتر نام مکان‌هاست. بررسی هر یک از نام‌ها به صورت جداگانه چنین فرصتی را در اختیار محقق قرار نمی‌دهد.نتیجه ­گیری: نتایج پژوهش نشان می‌دهد که «چشمه» نقش اساسی در ساخت نام‌های مکان در ایران دارد.