قاهرۀ مملوکی؛ از توسعۀ شهری تا کلانشهر فرهنگیـمذهبی جهان اسلام
نویسندگان
1 استادیار گروه تاریخ فرهنگ و تمدن ملل اسلامی، دانشکده الهیات، دانشگاه الزهرا، تهران، ایران.
doi
10.22067/jhistory.2025.96197.1413چکیده
در ایام و ادوار پیشامدرن، بهموازات تحولات سیاسی فراگیر، شهرهای جهان اسلام، حتی شهرهای مرکزِ تمدن نیز در معرض تغییرات مهم قرار میگرفتند تا جایی که اغلب جایگاه این شهرها در جغرافیای سیاسی، اجتماعی و فرهنگیـتمدنی در جهان اسلام و یا در میان مناطق همجوار تغییر مییافت. این مهم درباره شهر قاهره، مهمترین شهر اسلامی شمال آفریقا نیز صدق میکند. مقاله حاضر میکوشد با بهرهگیری از روش شهرپژوهی تاریخی، تحولات تاریخی مهم مؤثر در وِجهه، کالبد و هویت رخ داده در شهر قاهره در دوره ممالیک (648-923ق) و متأثر از حاکمان مملوک بحری و برجی را بررسی نماید. یافتههای این پژوهش نشان میدهد با ظهور دولت ممالیک، قاهره مرحله متفاوتی از تاریخ شهری خود را آغاز کرد که طی آن این شهر، مرکزیت فرهنگی و مذهبی خود در جهان اسلام را تثبیت کرد و ارتقا داد. در شرایطی که قلعةالجبل مرکز اداری و سیاسی قاهرۀ مملوکی به شمار میرفت، این شهر از منظر فیزیکی و محیطی توسعه یافت و مناطق مختلف جدا از هم آن به هم پیوستند. شکوفایی مناطقی مانند بولاق و الحاق آن به قاهرۀ مملوکی و وجود منازل اشرافی پرشمار، بازارها و حمامها، مهمانخانهها، خانها و حجرههای تجاری متعدد در آن، موجب شده بود تا قاهره مملوکی به یکی از شهرهای بزرگ جهان آن روزگاران تبدیل شود. با این اوصاف، افزون بر اینکه قاهره در این دوره، بهواسطۀ امنیت مستمر و حضور بازماندگانی از بنیعباس از نظر جایگاه و اهمیت جایگزین بغداد گردید، در سایهسارِ شکوفایی آموزش مدرسهای و افزایش شمار خانقاهها، تجمع عالمان و دانشوران تراز اول از سراسر جهان اسلام، به کعبۀ آمال مسلمانان اهلسنت نیز تبدیل شد.
