فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

در تشکیلات مالیه دوره قاجاریه، مفاصاحساب یکی از دفاتر مالی بود که پس از رسیدگی هیئتی از مستوفیان به‌حساب مالی حاکم یا صاحب‌جمع، به منزله تسویه‌حساب با دولت صادر می‌گردید. این پژوهش با رویکردی تطبیقی، آمار و ارقام مفاصاحساب‌ ولایت شاهرود و بسطام در سال­های  ۱۲۹۴ق و ۱۲۹۵ق را با دستورالعمل جمع و خرج همان دوره مقایسه می­کند تا میزان انطباق آن با عملکرد مالی حاکم ارزیابی شود. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که اگرچه در بخش عایدات، انطباق کامل با ارقام مقرر در دستورالعمل وجود دارد، اما در بخش هزینه‌ها، تفاوت‌هایی معنادار دیده می‌شود که ریشه در تصمیمات دولت مرکزی و اقتضائات اداری–نظامی منطقه دارد. دیگر اینکه انطباق عملکرد مالی به‌ویژه در بخش هزینه­ها همیشه به معنای هزینه‌کرد واقعی منابع نیست. بلکه احتمال دخل‌وتصرف در منابع از طریق سندسازی وجود دارد. ازاین‌رو، برای ارزیابی صحیح عملکرد مالی حکام، تحلیل دقیق اسناد و مقایسه آن‌ها با منابع دیگر ضروری است.