فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

درباره لشکرکشی سلطان محمد خوارزمشاه به بغداد، روایت مشهوری در دست است که مطابق آن خوارزمشاه در «گردنه اسدآباد» گرفتار برف و سرما شده و ازاین‌رو در برانداختن خلافت ناکام شده است. اگرچه درباره اصل ناکامی و عدم تحقق خواسته خوارزمشاه، گمانی وجود ندارد اما بررسی دقیق متون تاریخی برجای‌مانده نشان می‌دهد که درباره جزئیات آن رویداد و به‌ویژه درباره «محل» گرفتاری لشکر خوارزمشاه، این روایت «مشهور» یکسره و به‌صورت قطع مورد تائید شمار دیگری از «مورخان» قرار نداشته و ازاین‌رو شماری از آن‌ها موضوع را «مسکوت» گذاشته و برخی هم «محل» دیگری را در «حلوان» برای رویداد یادشده تعیین کرده‌اند که نزد «پژوهشگران تاریخ» مغفول مانده است. بنابراین این پژوهش به شیوه توصیفی- تحلیلی در پاسخ به این پرسش است: «روایت دوم» از گرفتاری خوارزمشاه در مسیر لشکرکشی به بغداد که از سوی پژوهشگران «مغفول مانده»، در مقایسه با «روایت نخست» یا «روایت مشهور» تا چه اندازه دارای اعتبار تاریخی است؟ به نظر می‌رسد گذشته از «شهرت» روایت نخست، کهن‌ترین منبع نزدیک به رویداد و تعداد دیگری از متون تاریخی بعدی، «محل» آن را مسکوت و مبهم گذاشته و البته شواهد ارائه‌شده در آن، با «محل» مشهور نیز مطابقت ندارد؛ همچنین در میان متون مشهور و معتبر تاریخی هم «روایت دیگری» درباره آن عرضه‌شده است. لذا این پژوهش نشان می‌دهد پذیرش «روایت مشهور» به‌عنوان گزاره قطعی از آن رویداد، پرسش‌برانگیز است و در بیان آن رویداد، دست‌کم اذعان به «محتمل» بودن «روایت دوم» ضروری است.