فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

در طی سال‌های اخیر محدودیت‌های منابع آبی کشور، متولیان تصمیم‌گیری حوزۀ آب و کشاورزی را به‌سمت تدوین سیاست‌هایی در راستای تغییر الگوی کشت اراضی کشاورزی سوق داده است، اما به نظر می‌رسد این سیاست‌های راهبردی اغلب به مسئلۀ تأمین امنیت معیشت خانوارهای کشاورزی توجهی ندارند. به بیان دیگر در تدوین این سیاست‌های حوزۀ آب و کشاورزی، ارزیابی دقیقی از چگونگی ارتباط امنیت معیشتی خانوارهای روستایی با الگوی کشت محصولات کشاورزی انجام نگرفته و احتمالاً همین موضوع بر ناکامی در اجرای چنین سیاست‌هایی مؤثر بوده است. از این‌رو در این مقاله با الهام از برخی پژوهش‌های حوزۀ معیشت روستایی بانک جهانی، مدلی ایجاد شد که در آن مشخص شود برای کشت هر نوع محصول کشاورزی، حداقل سطح زمینی که پاسخگوی معیشت خانوارهای روستایی باشد، در فاصلۀ سال‌های 1364 تا 1399 چقدر بوده است و بنابراین با توجه به ویژگی‌های الگوی کشت و محدودیت سطح اراضی کشاورزی، چند نفر در معرض ناامنی معیشتی قرار می‌گیرند. اطلاعات اولیۀ مدل از طرح‌های آمارگیری هزینه- درآمد خانوار و قیمت سر خرمن محصولات کشاورزی مرکز آمار ایران و آمارنامه‌های کشاورزی و سامانه‌های اطلاعاتی وزارت جهاد کشاورزی ایران استخراج شد. نتیجۀ پژوهش حاکی از آن است که حداقل سطح اراضی لازم برای تأمین معیشت خانوار روستایی در کشت‌های کم‌آب‌تری مانند غلات و حبوبات، بیش از ده‌برابر حداقل سطح اراضی لازم برای تأمین معیشت خانوار روستایی در کشت‌های پرآب‌بری نظیر سیب‌زمینی و سبزی است و اگر معیشت تکمیلی برای کشاورزان موجود نباشد، حدود 7 میلیون نفر از جمعیت کشور، به‌واسطۀ کوچک‌تر بودن از حداقل سطح اراضی لازم برای تأمین امنیت معیشتی، در معرض ناامنی معیشتی خواهند بود. از این‌رو، تجویز سیاست‌های آبی برای تغییر الگوی کشت از محصولات پرآب‌بر زراعی به محصولات کم‌آب‌برتر نظیر گندم و جو، بدون توجه به تأثیرات اقتصادی این سیاست‌ها در بعد خُردتر خانوارهای روستایی راهگشا نخواهد بود و باید نوعی سیاستگذاری تلفیقی با هدف کاهش مخاطرات آبی و کاهش مخاطرات معیشتی جمعیت روستایی در نظر گرفته شود.