فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

حاجی میرزا زین‌العابدین شیروانی (۱۱۹۴-۱۲۵۳ق./ ۱۷۸۰-۱۸۳۷م.) از مشایخ طریقت صوفی نعمت‌اللهیه در دورۀ قاجاریه بود که نزدیک به چهار دهه از عمر خود را با هدف کشف حقیقت و معرفت نفس به سیرو‌سیاحت در سرزمین‏های مختلف اسلامی سپری کرد. او مشاهدات خود را در سه سفرنامۀ مهم با عناوین ریاض‏السّیاحه، حدائق‏السّیاحه و بستان‌السّیاحه ثبت نمود. قفقاز ازجمله مناطقی بود که جغرافیای طبیعی، جغرافیای انسانی و قومی مناطق مختلف آن مورد توجه شیروانی قرار گرفته است. قفقاز بخشی از قلمرو ایران بود که توسط روس‏ها جدا شد و بازدید شیروانی از قفقاز در این برهۀ حساس تاریخی، اهمیت گزارش‌های او دربارۀ این منطقه را برجسته می‌سازد. هدف پژوهش حاضر، بازخوانی و نقد بازنمایی جغرافیای تاریخی قفقاز در این آثار است. بدین منظور، با بهره‌گیری از رویکرد انتقادی و روش نقد تاریخی، داده‌های جغرافیایی و تاریخی موجود در سفرنامه‌های شیروانی بررسی و با منابع پیشین مقایسه شد. یافته‏ها نشان می‏دهند اگرچه گزارش‏های شیروانی دربارۀ قفقاز در بسیاری موارد متکی بر آثار مورخان و جغرافی‌دانان اسلامی گذشته است و اطلاعات نوآورانۀ کمی دارد، مشاهدات عینی شیروانی، به‌ویژه در زمینۀ‌ ترکیب جمعیتی، تنوع زبانی، مذاهب و ویژگی‌های فرهنگی برخی شهرهای قفقاز، ارزشمند و منحصربه‌فرد است. نوآوری این مقاله در آن است که با نگاهی انتقادی، نقش سفرنامه‌های شیروانی را در تداوم و در عین حال بازآفرینی سنت جغرافیای تاریخی اسلامی دربارۀ قفقاز برجسته می‌کند