فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

در دهه‌‌های اخیر افزایش تحرکات اسلامی سبب توجه فزایندۀ پژوهشگران به ریشه‌‌‌ها و سوابق چنین جنبش‌‌هایی در جوامع اسلامی شده است. در این زمینه، مطالعۀ واکنش مسلمانان به حضور استعماری قدرت‌های بزرگ اروپایی در سرزمین‌های اسلامی نظریه‌‌های مختلفی را به بار آورده است. پیرو این رویکرد، تحقیق حاضر به مطالعۀ حرکت فرقه‌ای اسلامی موسوم به «سنوسیه» در شمال آفریقا، به‌ویژه لیبی، در فاصلۀ ۱۸۵۰-۱۹۱۴م. اختصاص دارد که مبارزات موفق این فرقه علیه قدرت‌های استعمارگر اروپایی به بیداری جهان اسلام کمک کرد. یافته‌‌‌ها نشان می‌دهد که از لحاظ عقیدتی، سنوسیه بر اساس برداشتی محلی از اسلام - طریقت شکل گرفته بود. این ویژگی توسعۀ جنبش را در داخل و خارج از لیبی محدود می‌کرد. از زاویۀ منابع مالی، جنبش سنوسیه بیش از هرچیز وابسته به تجارت برده‌‌ بود که با سیاست جلوگیری تجارت برده از سوی قدرت‌های بزرگ در سدۀ ۱۹م. غیرقابل اتکا شد. در عرصۀ اقدامات سیاسی - نظامی به نظر می‌رسد که سرچشمۀ موفقیت‌های سنوسیه را باید در سیاست استعماری بریتانیا در مصر و سودان، و فرانسه در الجزایر و تونس جست‌وجو کرد که جهت جلوگیری از برخورد، ترجیح دادند بیابان لیبی منطقه‌ای حائل میان مستعمراتشان باشد. این در حالی بود که ضعف مانع از مداخلۀ عثمانی در امور لیبی می‌شد. سنوسیه ضمن پذیرش مشروعیت خلافت عثمانی و با استفاده از خلأ قدرت موجود، از اواسط سدۀ ۱۹م. خود را در لیبی تثبیت کردند. از آن پس تا آغاز جنگ جهانی اول (۱۹۱۴م.) سنوسیه رهبری جهاد و نیز مبارزه علیه استعمار فرانسه و ایتالیا را در لیبی در پیش گرفتند.