جایگاه زیج حاکمی کبیر در تاریخ اخترشناسی اسلامی و نقش آن در انتقال دادههای رصدی به سنت اخترشناسی مدرن
نویسندگان
1 استادیار، پژوهشکدۀ تاریخ علم، دانشگاه تهران، تهران، ایران
doi
10.22059/jhic.2026.408990.654628چکیده
زیج حاکمی کبیر اثر ابوالحسن علی بن عبدالرحمان بن یونس (ف. ۳۹۹ق.)، اخترشناس نامدار مصری، از برجستهترین آثار اخترشناسی در تمدن اسلامی و از منابع بنیادین تاریخ رصدگری به شمار میآید. این مقاله با تمرکز بر محتوای رصدی و کارکرد تاریخی زیج حاکمی کبیر، جایگاه این اثر را در تاریخ اخترشناسی اسلامی و نقش آن را در انتقال دادههای رصدی به سنت اخترشناسی مدرن بررسی میکند. تحلیل متن نشان میدهد که ابنیونس با ثبت دقیق و نظاممند رصدهای خود و گردآوری دادههای پراکندۀ اخترشناسان پیشین، مجموعهای فراهم آورده که برخی از این دادهها، یگانه مأخذ شناختهشده برای بازسازی سنتهای رصدی ازمیانرفته است. زیج حاکمی کبیر تنها منبع موجود برای رصدهای ایرانیِ جایگاه اوج خورشید در روزگار ساسانی و رصدهای احمد نهاوندی، ماهانی و خاندان اماجور است و از این رهگذر، نقشی بنیادین در بازشناسی تاریخ رصدگری و بهویژه رصدهای اصحاب ممتحن دارد. مقالۀ پیشِرو همچنین به رواج گستردۀ زیج حاکمی کبیر در سرزمینهای مختلف اسلامی، ازجمله مصر، شام، ایران و یمن، و تأثیر عمیق آن بر زیجهای بعدی، بهویژه زیج ایلخانی، میپردازد. سپس، مسیر انتقال دادههای رصدی این اثر به اروپا و چندوچون بهرهگیری اخترشناسان غربی از آنها از سدۀ 17 میلادی به بعد بررسی میشود؛ دادههایی که در شکلگیری پژوهشهای نوین نجومی، ازجمله بررسی شتاب سَدِگانی ماه و تغییرات سرعت چرخش زمین در درازمدت، نقشی مؤثر داشتهاند. بدینسان، زیج حاکمی کبیر نهتنها اثری شاخص در تاریخ اخترشناسی اسلامی، بلکه سندی تمدنی از پیوند میان رصدگری اسلامی و تکوین اخترشناسی مدرن به شمار میآید.
