فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

فرآیند شکل‌گیری حدیث و منشأ آن، پژوهشگران را با پرسش‌های بسیاری روبه‌رو کرده است. امروزه پژوهش‌های جامعه‌شناختی و روان‌شناسی می‌تواند به‌ عنوان یاری‌گر مطالعات اسلامی مورد استفاده قرار گیرد. با ارزیابی احادیث، می‌توان گروهی از احادیث را بازگویی خاطرات صحابه از رسول خدا(ص)، پس از رحلت ایشان، دانست. خاطرات صحابه، پای مقوله‌هایی، چون جامعه‌‌شناسی حافظه، تأثیرات جامعه بر ساخت بین‌الأذهانی خاطرات و کارکردهای حافظه را به ‌پژوهش بازمی‌نماید. خاطرة حدیثی، بازآفرینی رفتار یا فعلی از رسول(ص) است که به‌ عنوان ‌خاطره‌ای در مغز و حافظة شاهدان نقش ‌بسته است. مغز، این خاطره را در چهارچوب ‌تصویر و موقعیتی اجتماعی ذخیره کرده است و در زمان یادآوری، آن را بر اساس اکنون، نیازمندی‌های امروزی و در راستای کارکردی اجتماعی بازآفرینی می‌کند. این پژوهش درصدد پاسخ‌گویی به‌ چگونگی فرآیند بازآفرینی خاطرات صحابه در چهارچوب حدیث و مؤلفه‌های اجتماعی مؤثر در ساخت آن با بهره‌گیری از نظریة حافظة جمعی «موریس هالبواکس» است. خاطرات و تجربیات مشترک اعضای یک‌ جامعه یا گروه، زمینة شکل‌گیری حافظة جمعی را به‌ وجود می‌آورد. پژوهش حاضر، در رویکرد تاریخی خود به‌ تبیین ایدة خاطرات حدیثی، زمینه‌های شکل‌گیری آن و واکاوی عناصر اجتماعی مؤثر در ساخت خاطرات می‌پردازد. بررسی موردی حدیث «إِذَا جَاوَزَ الْخِتَانُ، الْخِتَانَ فَقَدْ وَجَبَ الْغُسْلُ» در چهارچوب یک‌ خاطره، نشان داده که مفاهیمی، چون «سیاست حافظه»، «حافظة عامه‌پسند»، «پویایی‌حافظه» و «تداوم و تجدد» در بازآفرینی این خاطرة حدیثی و شکل‌گیری حافظة جمعی، نقش‌آفرینی کرده است.