مطالعۀ تطبیقی استحالۀ صور فلکی با شمایل انسان از رسالۀ صورالکواکب عبدالرحمان صوفی در عجایب المخلوقات قزوینی (مطالعۀ موردی نسخۀ 144 کتابخانۀ بادلیان آکسفورد و نسخۀ 464 کتابخانۀ مونیخ)
نویسندگان
1 دانشیار گروه نقاشی، دانشکده هنر، دانشگاه الزهرا(س)، تهران، ایران.
2 کارشناس ارشد نقاشی، دانشکدۀ هنر، دانشگاه الزهرا(س)، تهران، ایران.
doi
10.22059/jhic.2025.390596.654558چکیده
قدیمیترین نسخۀ کتاب صورالکواکب الثابته نوشتۀ عبدالرحمان صوفی رازی مربوط به سال 400 ه.ق است که اکنون در کتابخانۀ بادلیان آکسفورد نگهداری میشود. نسخههای دیگری از صورالکواکب صوفی وجود دارد که مربوط به قرن نهم ه.ق میباشند و شباهتهای بسیاری از نظر طراحی و اجرای شمایل انسانی با نسخۀ کهن خود دارند. در سال 678 ه.ق قزوینی در کتاب خود با عنوان عجایب المخلوقات و غرایب الموجودات، مقالاتی در باب کیهانشناسی نوشته است که شمایل انسانی صور فلکی ثابته در آن از نظر حالتهای بدنی و نقشمایههای قراردادی همانند صورالکواکب صوفی هستند، اما از نظر سبک و تکنیک، متفاوت با کتاب صوفی اجرا شدهاند. هدف از این پژوهش شناخت و تبیین عوامل ثابت و متغیر در طراحی صور فلکی با شمایل انسان از کتاب صورالکواکب صوفی در عجایب المخلوقات قزوینی است. پرسشهای پژوهش بدین شرح مطرح میشود: کدامیک از صورتهای فلکی با شمایل انسان در کتاب قزوینی با صوفی مشابه هستند؟ چه تغییرات بصری با رعایت ضوابط نجومی و موقعیت ستارگان در نقوش انسانی کتاب قزوینی ایجاد شده است؟ این پژوهش بنیادی و از نظر ماهیت توصیفی _ تحلیلی با مطالعۀ تطبیقی صورت گرفته است. دادهها با جستوجو در منابع کتابخانهای _ اسنادی و از طریق مشاهدۀ نسخههای موجود، به دست آمدهاند. نتایج پژوهش گویای آن است که صورتهای فلکی با شمایل انسان، قیفاووس، عوا، جاثی، ذاتالکرسی، برساوش، ممسک الاعنه، حوا، امرأه المسلسله و قنطورس (نیم انسان، نیم حیوان) در کتاب قزوینی با صوفی مشابه هستند. صور فلکی در کتاب قزوینی برخلاف کتاب صوفی، به صورت رنگی و با چهرههای ساده و بدون پرداخت به جزئیات و با بدنهای کمتحرک و ایستا ترسیم شدهاند؛ همچنین از نظر نوع پوشش به صورت کاملاً عربی _ اسلامی اجرا گردیدهاند. با توجه به بررسیهای انجام شده، به نظر میرسد چهره و پوشش شمایلهای انسان در کتاب قزوینی الهامگرفته از کتاب مقامات حریری اثر یحیی بن محمود واسطی است.
