مطالعۀ تطبیقی متون محراب مساجد جامع ایران (دورۀ عباسی تا پایان قاجار)
نویسندگان
1 کارشناس ارشد صنایع دستی، پردیس بینالمللی فارابی، دانشگاه هنر، تهران، ایران
2 استاد، دانشکده هنرهای کاربردی، دانشگاه هنر، تهران، ایران.
doi
10.22059/jhic.2025.390936.654560چکیده
کتیبههای بهجایمانده از آغاز دورۀ اسلامی در سراسر ایران از منزلت والایی برخوردارند که عقاید و اندیشۀ مردمان را در خود حفظ کرده است. کتیبههایی که بر محراب مساجد کار شدهاند جزو عناصر مهم این بناها هستند و مطالعۀ محتوای آنها بخشی از این عقاید را آشکار میسازد. این پژوهش با هدف بررسی متون محراب دورۀ عباسی تا پایان قاجار صورت پذیرفته و این پرسش مطرح است که «کتیبهها از چه متن و مضامینی برخوردارند و در طول دورۀ مورد بررسی با چه تغییراتی مواجه بودهاند؟». برای شناخت محرابنوشتهها بعد از شناسایی مساجد جامع کشور، 21 محراب به عنوان پایه تحلیل و تطبیق انتخاب شد. روش تحقیق، توصیفی _ تطبیقی بوده و شیوۀ جمعآوری اطلاعات از طریق مطالعات کتابخانهای و بازدید میدانی صورت گرفته است. نتایج بررسیها نشان میدهد که محتوای محرابها تلفیقی از آیات قرآن، احادیث، اذکار، ادعیه، عبارات اعتقادی و اشعار است. بهرغم فاصلۀ زمانی زیاد بین ساخت آثار، تغییر دورههای حکومتی و با توجه به نمونههای آیات و روایات، تعدّد تکرار استفاده از سورههای آلعمران، اسری، آیتالکرسی، جمعه و مؤمنون نسبتاً همانند دیده شد که میتوان به اهمیت موضوع آن در بین مسلمین پی برد. پس از دورۀ صفاری احادیثی در رابطه با اهمیت نماز و مسجد، حدیث عشره مبشره و حدیث جابر بر پهنۀ محرابها نمودار گشته است. ذکر اسامی خداوند و عبارات تجلیل از پیامبر و امامان بیشترین سهم را در نوشتار محرابها داشتهاند. برای نخستینبار در دورۀ صفوی و قاجار ورود ابیات و اشعار با موضوع یادکرد امامان و وصف مسجد مشاهده شده است.
