فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

عقلانیت به‌ عنوان یکی از مفاهیم کلیدی در تاریخ تمدن ‏بشر و علوم ‏انسانی، هم در نظریه‌های مدرن غربی و هم در گفتمان اصلاح‌طلبی دینی در ایران، جایگاهی بنیادین دارد. در پژوهش حاضر تلاش‏شده ‏است بررسی تاریخی پیرامون مفهوم عقلانیت انتقادی و با تکیه بر دیدگاه‌های شیخ هادی نجم‌آبادی، از متفکران نوگرای دورۀ قاجار، صورت پذیرد. این مقاله با رویکردی تحلیلی - تفسیری و با بهره‌گیری از روش اسنادی و تحلیل محتوا، تلاش می‌کند عقلانیت را در منظومۀ فکری شیخ هادی واکاوی و بازخوانی‏کند. یافته‌های تحقیق حاکی از آن است که عقلانیت در دیدگاه شیخ هادی، نه صرفاً ابزاری یا مطیع قدرت، بلکه واجد بُعدی انتقادی، اخلاقی و آزادی‌خواهانه است که می‌تواند در چهارچوب گفت‌وگویی میان سنت اسلامی و نظریه‌های معاصر علوم سیاسی قرارگیرد. در این پژوهش، تجزیه و تحلیل داده‌ها منتج به استخراج 64 کد اولیه، 9 مفهوم ثانویه و 3 مقوله سازمان‌دهنده شد. بر این اساس سه بُعد اصلی عقلانیت انتقادی در دیدگاه شیخ هادی نجم‌آبادی عبارت‌انداز: عقل به‌مثابه منبع مستقل معرفت، نقد قدرت (سیاسی/ دینی) با تکیه بر عقل، و عقلانیت انتقادی به‌مثابه نیروی اصلاح اجتماع. این تحلیل نشان می‌دهد که اندیشه‌های بومی، در صورت بازخوانی انتقادی، ظرفیت‌هایی برای بسط نظریه‌های علوم سیاسی دارند.