مجموعه آرامگاهی پیرغازی شهر تاریخی دهدشت: از آرامگاه تا خانقاه، تحلیلی بر ساختار معماری و کارکرد خانقاهی آن
نویسندگان
1 دانشآموختۀ دکتری باستانشناسی، دانشکدۀ حفاظت و مرمت، دانشگاه هنر اصفهان، اصفهان، ایران
2 دانشیار گروه باستانشناسی، دانشکدۀ حفاظت و مرمت، دانشگاه هنر اصفهان، اصفهان، ایران
doi
10.22059/jhic.2025.392101.654565چکیده
شهر تاریخی دهدشت از مهمترین شهرهای تاریخی جنوب غرب ایران به شمار میآید. وجود آرامگاههای متعدد درون و بیرون از حصار دفاعی شهر، بیانگر نقش محوری مذهب در شکلگیری و گسترش این شهر است. یکی از شاخصترین این آرامگاهها، مجموعۀ آرامگاهی پیرغازی است که در منطقۀ «ربض» و خارج از حصار دفاعی شهر قرار دارد. با وجود فقدان منابع مکتوب و نبود مطالعات باستانشناسی هدفمند، اهمیت این مجموعه به عنوان یکی از معدود آرامگاههای باقیمانده در جنوب غرب ایران، همچنان ناشناخته مانده است. این پژوهش با هدف بررسی ساختار معماری، ویژگیها و کارکردهای این مجموعه در بستر شهر تاریخی دهدشت و با استفاده از روش توصیفی _ تحلیلی و مبتنی بر مشاهدات میدانی و مطالعات کتابخانهای انجام شده است. پرسشهای اصلی تحقیق عبارتاند از: ۱. مجموعه آرامگاهی پیرغازی متعلق به چه دوره یا دورههایی است؟ ۲. این مجموعه چه نقش و کارکردی در شهر تاریخی دهدشت ایفا میکرده است؟ با وجود آسیبهای گسترده، معماری پیچیده و متنوع مجموعه همچنان قابلمشاهده است. نامگذاری بنا و عنوانهای رایج در میان اهالی محلی، همراه با وجود فضاهای متنوع معماری، نشاندهندۀ جایگاه مذهبی _ فرهنگی مجموعه و تأثیر فرامنطقهای آن است. بر اساس مطالعات معماری، مقایسۀ گنبد «مُضَرَّس» (پلکانی) آن با نمونههای مشابه و یافتههای باستانشناسی، قدمت این مجموعه حداقل به قرون پنجم و ششم هجری قمری بازمیگردد که پس از شکلگیری هستۀ اولیه، طی قرون بعد بخشهایی به آن افزوده یا مورد رسیدگی و مرمت قرار گرفته است. به نظر میرسد مجموعۀ پیرغازی در آغاز، محل گردهمایی پیروان طریقت اسحاقیه بوده و پس از درگذشت شیخ آن، به نام «پیرغازی» شهرت یافته و به خانقاهی با کارکردهای مذهبی، آموزشی، تبلیغی و رفاهی تبدیل شده است.
