فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

گمان غالب بر آن است که مسلمانان نظریۀ «بخارِ تر و خشک» یا «اَبخَرِه و اَدخَنِه» را به‌عنوان عامل وقوع زلزله از ارسطو اخذ کرده‌اند. این نظر خالی از حقیقت نیست، اما آشکارا تلاش‌های دانشمندان دورۀ اسلامی در تبیین زلزله را از طریق ارائۀ نظریه‌های جدید نادیده می‌گیرد. پژوهش پیش ‌رو درصدد یافتن پاسخ این پرسش است که متقدمان دورۀ اسلامی در تبیین عوامل طبیعی وقوع زلزله به‌مثابۀ مخاطرۀ طبیعی چه نوآوری‌هایی داشته‌اند؟ این تحقیق با روش پژوهش تاریخی به جست‌وجوی در آثار دانشمندان اواخر قرن دوم تا قرن یازدهم هجری می‌پردازد و با گردآوری و توصیف داده‌های مکتوب آنها را طبقه‌بندی و تجزیه‌و‌تحلیل می‌کند. یافته‌های تحقیق حاکی از آن است که مسلمانان با شرح ‌و بسط، استدلال، تبیین و پذیرش بخارِ تر و خشک و با آگاهی از ضعف این نظریه در پاسخ‌دهی به پرسش‌های مقدرِ خود دربارۀ زلزله، شش نظریۀ دیگر را هم در کنار آن عرضه داشته‌اند. این نظریه‌ها شامل «آبِ باران و بی‌بارانی»،«ریزشِ غارها و گودال‌های بزرگ زیرِ زمین»،«افتادن کوه‌ها، ریزش قلل و دماغۀ ارتفاعات»، «باد روی زمین یا فشار هوا»، «نور (حرارت یا آتش)» و «سقوط شهاب‌سنگ» می‌شود. طرح این نظریه‌های نوآورانه، از استقلال فکری و فلسفی دانشمندان مسلمان در تبیین پدیدۀ زلزله حکایت دارد.