فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

یکی از نواحی کمترشناخته‌شده در تاریخ تجددِ ایران، کوشش‌هایی است که دربارة «قانون‌نویسی» در عصرِ قاجار تا پیش از تشکیل مجلس شورای ملی انجام شد. بخش مهمی از این تلاش‌ها، مبتنی بر رویکرد تنظیمات بود که در این پژوهش با عنوان «قانون‌نویسیِ تنظیماتی» به آن توجه شده است. این پژوهش، با هدف شناخت این موضوع آن را در دو گونة «کلان» و «خُرد» بررسی کرده است. منظور از «قانون‌نویسیِ تنظیماتیِ کلان»، نوشته‌هایی است که از رسالات سیاسی متمایز و اساساً قانون هستند، اما رویکردِ آن‌ها به ساختارِ حکومت معطوف است. در این پژوهش، دو نمونة مهمِ آن بحث و بررسی شده است؛ یکی بخش دوم «دفتر تنظیمات» ملکم و دیگری «کتابچۀ تنظیماتِ حسنۀ دولتِ علّیّه و ممالکِ محروسۀ ایرانِ» سپهسالار و گونة دوم، «قانون‌نویسیِ تنظیماتیِ خُرد» است. این قوانین، برایِ موضوعات یا نهادهایِ کوچک‌تر نوشته شد و آن‌ها را باید ذیلِ قوانینِ کلان تعریف نمود. این قوانین بررسی شدند: «لایحه تشکیل دارالتنزیل»، «انتظام لشکر و مجلس تنظیمات»، «کتابچه قانون دخانیات»، «کلید استطاعت»، «کتابچه دستورالعمل دیوان‌خانه عدلیة اعظم»، «تکالیف مشترکة مجالس وزارت عدلیة اعظم» و «رساله در تقسیمات اداری وزارت خارجه». مهم‌ترین یافتة پژوهش این است که اساسِ قوانینِ تنظیماتی، قوانینِ کلان بودند و قوانین «خُرد» برمبنایِ رویکردِ آن‌‎ها برای ایجادِ نظم و تحول در ساختارِ حکومت، بر مبنایِ قانون نوشته شدند.