چارچوب تابآوری کالبدی و اجتماعی محله در برابر زلزله (مطالعۀ موردی: محلۀ کشاورز واقع در منطقۀ 6 تهران)
نویسندگان
1 استاد گروه سوانح و بازسازی، دانشکدۀ معماری و شهرسازی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران.
2 دانشجوی دکتری پژوهشکدۀ مدیریت خطرپذیری و بحران، پژوهشگاه بینالمللی زلزلهشناسی و مهندسی زلزله، تهران، ایران.
3 دانشیار پژوهشکدۀ مدیریت خطرپذیری و بحران، پژوهشگاه بینالمللی زلزلهشناسی و مهندسی زلزله، تهران، ایران.
doi
10.22059/jhsci.2019.278000.455چکیده
با وجود چند دهه تحقیقات ارزشمند پژوهشگران در زمینۀ تابآوری در برابر سانحه، هنوز ابهامات بسیاری در این حوزه وجود دارد. تنها موردی که در این زمینه بین پژوهشگران اجماع وجود دارد این است که تابآوری مفهومی پیچیده، چندجانبه و چندبعدی است. این موضوع در ارزیابی تابآوری محله، ابعاد نامشخص بیشتری (بهویژه در جنبههای اجتماعی و کالبدی) پیدا میکند؛ حال آنکه بهبود تابآوری محلات شهری در برابر مخاطراتی مانند زلزله اهمیت زیادی دارد و میتوان با استفاده از ظرفیتهای موجود در محلات، تبعات احتمالی زلزله را کاهش داد و زمان بازگشت به حالت پیش از سانحه و حتی وضعیتی بهتر از آن را سرعت بخشید. بر این اساس، هدف از مقالۀ حاضر، «تدوین چارچوب تابآوری برای ارتقای مدیریت ریسک زلزله در محله با تأکید بر ابعاد کالبدی و اجتماعی» است. همچنین شناخت عوامل و شاخصهای تأثیرگذار در کاهش تبعات زلزله و ظرفیتسازی برای مدیریت ریسک زلزله با رویکرد محلهمحوری، از دیگر موضوعات بررسیشده در این پژوهش است. برای تدوین چارچوب تابآوری کالبدی و اجتماعی محله در برابر زلزله، ابتدا متون تخصصی و تجارب جهانی بررسی شده و مؤلفههای مهم و شاخصهای اصلی تابآوری کالبدی و اجتماعی محله استنتاج شد. سپس برای مشخص کردن شاخصهای فرعی، «چارچوب چهارگانۀ برونو» بهعنوان مبنای شناختهشده در این حوزه انتخاب شد. پس از استنتاج شاخصها، با هدف وزندهی و اولویتبندی آنها از روش فرایند تحلیل سلسلهمراتبی AHP استفاده شد. در ادامه با انتخاب یک واحد همسایگی از محلۀ کشاورز در منطقۀ 6 تهران، مشاهدات و برداشتهای میدانی انجام گرفت و نقشههای توصیفی و تحلیلی در نرمافزار CAD و GIS تهیه شد. سپس با استفاده از روش سوات، قوتها، ضعفها، فرصتها و تهدیدهای محله تدوین شد. در ادامه، جدول سوات با در نظر گرفتن وزن شاخصها تحلیل شده و راهبرد نهایی برای ارتقای تابآوری محدودۀ مطالعاتی پیشنهاد شد. این مقاله نتیجه میگیرد که «معیارهای چهارگانۀ برونو» شامل «استحکام»، «چندگانگی»، «سرعت» و «غنی بودن» در ارتقای تابآوری در برابر زلزله، علیرغم فراهم کردن پایهای خوب، در «مقیاس محله و واحد همسایگی»، جامع نیستند و باید برای دستیابی به یک محلۀ تابآور در برابر زلزله، در کنار معیارهای چهارگانۀ برونو، معیارهای دیگری نظیر «انعطافپذیری»، «سازگاری»، «تنوع»، «تمرکز»، «تراکم»، «محصوریت»، «خوانایی»، «نظم»، «تعادل»، «همکاری» و «همبستگی» نیز در نظر گرفته شوند.
