فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

این پژوهش با روش تحلیل تطبیقی–تاریخی، به بررسی تعهدات و خدمات مالی–اجتماعیِ دهقانان در ایران و سِرف‌ها در روسیه می‌پردازد تا نشان دهد صورت‌بندی‌های نهادیِ متفاوت چگونه ظرفیت بسیج سیاسی و مسیر تحول اجتماعی را شکل داده‌اند. مسئلة اصلی این است که تفاوت‌های حقوقی و نهادیِ تعهدات دهقانی در دو جامعة عمدتاً کشاورزی، چرا به پیامدهای سیاسی متمایز انجامیده است. داده‌ها بر منابع دست‌اول و ادبیات کلاسیک و جدید استوار است و دامنة زمانیِ روسیه قرون شانزدهم تا نوزدهم و ایران از دوره ایخانان تا قاجار را دربر می‌گیرد. یافته‌ها حاکی است که در روسیه، رعیت‌داریِ مدون/سرواژی، دهقان را به زمین و ارباب مقید کرد و سه‌گانة «کارِ اجباری (بارشچینا)، اجارة نقدی/جنسی (اُبروک) و مالیات‌های دولتی» با پشتوانة نهاد «میر» و اصل «مسئولیت تضامنی» تثبیت شد. در ایران، با وجود آزادیِ شرعیِ رعایا، شبکه‌ای چندلایه از بهرة مالکانه، خراج دیوانی، تعهدات تیولی و وقفی، بیگاری و بدهی—با ضمانت‌های عرفی مانند میرآب و لایروبیِ جمعی—وابستگیِ مؤثر ایجاد کرد. نتیجه آن‌که تمرکز حقوقی–نهادی در روسیه استثمار یکنواخت و شورش‌های سراسری را تسهیل کرد، حال‌آن‌که پراکندگی عرفی در ایران بسیج ملی را محدود و تغییر ساختاری را به اصلاحات ارضیِ دیرهنگام و از بالا واگذاشت.