فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

چکیده:دورۀ میانه ایران، به‌ویژه در سده‌های هفتم تا نهم هجری، شاهد تحولات گسترده در نهادهای اجتماعی و اقتصادی بود که در این میان، طریقت صفوی به عنوان یکی از جریان‌های صوفیانه تأثیرگذار، با تکیه بر پیوندهای عمیق با جوامع روستایی شکل گرفت. مسئلۀ اصلی این پژوهش، واکاوی چگونگی بازنمایی روستاها در متن صفوةالصفا ابن‌بزّاز اردبیلی به عنوان فضای قدسی‌شده و نقش این بازنمایی در مشروعیت‌سازی طریقت صفوی است. پرسش کلیدی این است که چگونه طریقت صفوی با تأکید بر ریشه‌های روستایی و کشاورزی بنیان‌گذارانش، هویتی الهی-مردمی برای خود ساخت و چگونه کرامات منسوب به شیخ صفی‌الدین اردبیلی به تحکیم پیوند این طریقت با جوامع روستایی انجامید. این نوشتار با رویکرد توصیفی-تحلیلی و روش تفسیری، به بررسی جایگاه روستا در طریقت صفوی و نقش جوامع روستایی در مشروعیت‌بخشی به نخستین مشایخ صفوی می‌پردازد. یافته‌ها نشان می‌دهد که صفوةالصفا با قدسی‌سازی جغرافیای روستایی و تصویرکردن شیخ صفی به عنوان «عارف روستازاده»، پیوندی ناگسستنی بین عرفان و زندگی روستایی ایجاد کرده است. نتایج پژوهش حاکی از آن است که صفوةالصفا نه بازتابی صرف از واقعیت تاریخی، بلکه پروژه‌ای ایدئولوژیک برای ایجاد مشروعیت معنوی مشایخ صفوی بود که با ترکیب عناصر اسطوره‌ای و تاریخی، الگویی از تعامل مشایخ صوفی با جوامع روستایی ارائه داد. این اثر با تأکید بر سادگی و اخلاص روستاییان و نمایش کرامات شیخ صفی در حل مشکلات آنان، تصویری زاهدانه و مردمی از مشایخ صفوی ترسیم کرده است.