فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

در مقابل تاریخ ادبیات نگاری سنتی، نظریه‌های موسوم به واکنش خواننده، نوعی تاریخ ادبیات‌نگاری را معرفی می‌کنند که بر دریافت‌های متنوع و متعدد خوانندگان در طول تاریخ مبتنی است. این نوع، که می‌توان آن را «تاریخ ادبیات دریافت» نامید، بر خلاف نوع سنتی در جستجوی روایت واحد منسجم و مستند و معتبری برای شرح زندگی یک ادیب نیست بلکه بر عکس بر تعدد و تنوع روایت‌ها تأکید دارد. پرسش اصلی این نیست که مثلاً سنایی چگونه زیسته‌است بلکه این است که سنایی چگونه دریافت شده‌است. ما در این مقاله با استفاده از نظریۀ دریافت به سراغ چهار منبع مهمی می‌رویم که با فاصلۀ حدود پنجاه سال در کانون ادبی هرات نوشته شده‌اند: نفحات‌الانس، تذکرة‌الشعرا، مجالس‌العشاق و حبیب‌السیر. علت انتخاب این چهار اثر آن است که تصویر سنایی در منابع زندگی‌نامه‌ای بعدی عمدتاً متأثر از دریافت همین چهار اثر است. جامی سنایی را متمایل به نقشبندیه، تائب، سخنور معنااندیش، شیخ، حکیم و خواجه دریافته و در دریافت دولت‌شاه سنایی دین‌دار، تائب، صوفی، شاعر، حکیم و زاهد است. مؤلف مجالس‌العشاق او را تائب، صوفی، زاهد، حکیم، عاشق پسر قصاب و شاعر دریافته و در نظر خواندمیر سنایی، ملازم دربار سلطان، عارف، شاعر، شیخ و معاصر بهرام‌شاه است.