فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

قرآن کریم برای انتقال بسیاری از مفاهیم، از حرکات اندام‌های بدن بهره برده است؛ آنچه امروزه «زبان بدن» نامیده می‌شود. این حرکات، گاه تأثیری ژرف‌تر از زبان گفتاری دارند. در این میان، عضو «بصر» از پرکاربردترین و مؤثرترین ابزارهای بیانی قرآن است که کاربرد آن فراتر از بینایی حسی بوده و در خدمت بیان مفاهیم عمیق روانی، عاطفی و معنوی قرار گرفته است. پژوهش حاضر با روش توصیفی‌ـ‌ تحلیلی، با تمرکز بر کل قرآن کریم و استناد به لغت‌نامه‌های اصیل، تفاسیر معتبر و اشعار عربی، به واکاوی معنایی و بلاغی زبان «بصر» در قرآن می‌پردازد. نتایج این پژوهش نشان می‌دهد که چشم در قرآن، علاوه بر کارکرد حسی، نقشی بلاغی و معرفتی ایفا می‌کند؛ به‌گونه‌ای که حالات چشم در بافت آیات، آینه‌ای از وضعیت روانی، عاطفی و ایمانی انسان است. کاربردهای بلاغیِ‌ استعاره، تشبیه و کنایه در توصیف حرکات بصر، به تعمیق مفاهیم قرآنی و تصویرسازی مؤثر معنوی انجامیده است. مفاهیمی چون زبونی، انکار، تهدید، هراس، خشم و آشفتگی روانی از طریق زبان بصر به زیباترین شیوه ترسیم شده‌اند. از منظر بلاغی، استعاره و تشبیه تمثیل، بیشترین بسامد را در کاربردهای بصر دارند و پس از آن، کنایه قرار می‌گیرد. این مقاله نشان می‌دهد که درک دلالت‌های بلاغی، در گرو معناشناسی دقیق واژه‌هاست. از منظر نظری، این پژوهش در فهم کاربرد نظریه استعاره مفهومی در زبان بدنِ قرآنی مؤثر است. از منظر عملی نیز می‌تواند به پژوهشگران در تحلیل پیوند میان زبان قرآن و رفتارهای غیرکلامی، انسان را یاری رساند.