شکلگیری و عملکرد منصب دیوانبیگی در دورۀ صفویه
نویسندگان
1 کارشناس ارشد تاریخ ایران اسلامی، دانشگاه بینالمللی امام خمینی قزوین(نویسندة مسئول)
2 استادیار گروه تاریخ، دانشگاه بینالمللی امام خمینی قزوین
doi
چکیده
شاهعباس صفوی بنا بر مقتضیات اجتماعی و سیاسی، در ساختار و کارکرد برخی از مناصب تغییراتی پدیدآورد. منصب دیوانبیگی نیز در نتیجۀ تحوّلات، تکامل و توسعۀ کارکردی یافت و از حالت نظامی به محکمۀ قضایی عرف تغییر رویه داد و وظایفی چون نظارت بر شکایات عامۀ مردم از مقامات دولتی، رسیدگی به جرایم و احداث اربعه و... را برای ایجاد نظم در ساختار اجتماع و کسب رضایت عامۀ مردم برعهدهگرفت. اما نوسانات بعد از شاهعباس اول کارکرد آن را تضعیف کرد. مقالۀ حاضر با روش توصیفیـتحلیلی و با تکیه بر دادههای موجود در منابع، ضمن بررسی دلایل شکلگیری منصب دیوانبیگی در منظومۀ قضایی صفویان، درصدد پاسخگویی به این پرسشهاست که دیوانبیگی در ساختار اداری و قضایی صفویان چه وظایفی برعهدهداشته؟و چه عواملی سبب تضعیف کارکرد و موقعیت آن شد؟. نتیجۀ آنکه، دیوانبیگی به علت توسعۀ دامنۀ اختیارات و وظایف، نقش مهمی در ایجاد امنیت اجتماعی و قضایی داشت، ولی در دوران اخلاف شاهعباس، تضعیف اقتدار شاهان صفوی، تخطی از قوانین حقوقی، غلبۀ گرجیان بر دیوانبیگی، ناسازگاری با مقامات روحانی و دیوانی و غیره سبب انحطاط آن شد که در نتیجۀ آن، ساختار اجتماعی و قضایی حکومت صفویه تضعیف و زمینۀ نارضایتی اجتماعیـسیاسی مردم از جمله اقلیتهای مذهبی را ایجاد شد.
