نعم البدل و تصحیح متون منظوم
نویسندگان
1 استاد زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه شهید مدنی آذربایجان، تبریز، ایران
doi
10.48308/hlit.2025.238752.1370چکیده
در حاشیۀ نسخههای خطّی مثنوی مولانا مخصوصاً در مثنوی مورخ 677 قونیه که اساس تمام تصحیحهای مثنوی بعد از نیکلسون است، و مطابق ادعای کاتب آن، از روی نسخهای کتابت شده که با حضور مولانا و حسامالدین چلبی و سلطان ولد بازخوانی و بازبینی شده است، کلمات و تعبیرات و ابیاتی آمده که با علامت "صح" بر ضبطِ متن ترجیح داده شده است و آوردنِ آن در حاشیه نیز در اصل بدان معنی بوده است که در کتابتهای بعدی، در متن جایگزین ضبطهای قبلی شوند. ولی کاتب نسخه برای اینکه به نسخۀ اصل وفادار بماند، متن و حواشی را عیناً به همان صورت نسخۀ اصل، به نسخۀ خود منتقل کرده است. از ناشرانِ نسخۀ قونیه یا مصححان مثنوی بر اساس نسخههای کهن (با تأکید بر نسخۀ قونیه)، انتظار میرفت کار ناتمام کاتب نسخۀ قونیه را ـ با آوردنِ حواشیِ نشاندار با نشانۀ "صح" به متن و بردنِ متن به حاشیه ـ تمام کنند، ولی مصححان نسخۀ قونیه در مورد اینگونه کلمات و ترکیبات و ابیات سلیقهای عمل کردهاند. مخصوصاً در خصوصِ ابیات، بعضی متن قونیه را حفظ کرده و بیتِ حاشیه را در حاشیه (پاورقی) نقل کردهاند؛ بعضی حاشیه را به متن بردهاند و متن را به حاشیه؛ و بعضی هر دو را به متن آوردهاند؛ اگرچه این ابیات عیناً به یک معنی باشند. در تصحیح استاد موحد نیز غالباً هر دو بیت راجح و مرجوح در متن حفظ شده است؛ هرچند اینگونه ابیات موازی و مترادف، و تکرار یک معنی با دو تعبیر باشند.«نعم البدل» در این مقاله به ابیاتی اطلاق میشود که در حاشیۀ نسخۀ بازبینیشده، به خواستِ شاعر یا پیشنهاد دیگران و تأیید او، بر ضبط متن ترجیح داده شده و این ترجیح غالباً با علامت «صح» مشخص شده است تا کاتبان و مصححان بعدی آن را جایگزین متن کنند و متن را به حاشیه برند ولی وفاداری کاتبان و مصححان به نسخۀ اساس باعث شده هر دو را به متن ببرند تا با حذف بیتِ مرجوح، احیاناً خلاف مقصود سرایندۀ متن عمل نکنند.
